“ควรจะนำทับหลัง 2 ชิ้น ที่เก็บรักษาไว้ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติพิมาย กลับคืนไปยังสถานที่เดิม เพื่อสร้างความสมบูรณ์ให้กับปราสาท และสร้างความภาคภูมิใจ ให้แก่ชาวจังหวัดสุรินทร์ เช่น เดียวกับที่ได้นำทับหลังนารายณ์บรรทมสินธุ์กลับไปติดตั้งไว้ที่ปราสาทหินพนมรุ้ง ที่สร้างความภาคภูมิใจให้แก่ชาวจังหวัดบุรีรัมย์มาแล้ว”
ปราสาทศีขรภูมิ คืนความภาคภูมิใจสู่ท้องถิ่น
รศ.วิสุทธิ์ ภิญโญวาณิชกะ
เผยแพร่ใน สยามรัฐรายวัน วันที่ 13 มกราคม 2541
ปราสาทศีขรภูมิ อ.ศีขรภูมิ จ.สุรินทร์
จากรายงานเรื่อง ตามรอยอารยธรรมขอมที่”ปราสาทเมืองต่ำ”ในหนังสือพิมพ์สยามรัฐรายวัน ฉบับวันอังคารที่ 11 พฤศจิกายน 2540 ซึ่งรายงานโดย ศตวรรษสมัย ปรากฏว่ามีข้อมูลคลาดเคลื่อนเล็กน้อยเกี่ยวกับภาพประกอบเปรียบเทียบก่อนและ หลังการบูรณะปราสาท กล่าวคือ ภาพก่อนการบูรณะเป็นภาพถ่ายเก่าปราสาทเมืองต่ำ ซึ่งตั้งอยู่ที่บ้านโคกเมือง ตำบลจระเข้มาก อำเภอประโคนชัยจังหวัดบุรีรัมย์ สังเกตได้จากรูปทรงของปราสาทองค์ด้านทิศเหนือและประตูทางเข้าของปราสาทองค์ ด้านทิศใต้ เมื่อเปรียบเทียบในบทรายงานนั้น ไม่ใช่ ภาพถ่ายปราสามเมืองต่ำแต่เป็นภาพถ่ายปราสาทศีขรภูมิ อ. ศีขรภูมิ จังหวัดสุรินทร์ ก็แจ้งมาเพื่อเป็นข้อมูลที่ถูกต้อง และขอสังเขปเรื่องของปราสาทศีขรภูมิมาพร้อมนี้
ปราสาทศีขรภูมิหรือปราสาทบ้านระแงง ตั้งอยู่ที่บ้านปราสาท ตำบลระแงง อำเภอศีขรภูมิ จังหวัดสุรินทร์ องค์ปราสาทตั้งอยู่ห่างจากสถานีรถไฟศีขรภูมิไปทางทิศเหนือประมาณ 1 กิโลเมตร การเดินทางไปชมปราสาทสะดวกทั้งทางรถไฟและรถยนต์ ทางรถไฟนั้นมีรถไฟสายกรุงเทพ – อุบลราชธานี ผ่านและจอดรับส่งแทบทุกขบวนทั้งรถเร็ว รถธรรมดา รถดีเซลราง และรถชานเมือง ยกเว้นรถด่วนและรถด่วนพิเศษ ส่วนทางรถยนต์นั้นจากจังหวัดสุรินทร์ ใช้ทางหลวงหมายเลข 226 สุรินทร์ – ศรีสะเกษ ระยะทางจากจังหวัด สุรินทร์ประมาณ 35 กิโลเมตรเท่านั้น
“ศิวนาฏราข ” ทับหลัง ปราสาทประธาน ปราสาทศีขรภูมิิ
ปราสาทศีขรภูมิ เป็นเทวสถานในศาสนาฮินดูลัทธิไศวนิกาย องค์ปราสาทก่อด้วยอิฐ ประดับเสากรอบประตู ทับหลังและส่วนสำคัญอื่นๆ ด้วยหินทรายและปูนปั้น มีจำนวน 5 องค์ ตั้งอยู่บนฐานศิลาแลงสี่เหลี่ยมจตุรัสฐานเดียวกันหันหน้าไปทางทิศตะวันออกปราสาทประธานตั้งอยู่ตรงกลาง และมีปราสาทบริวารตั้งอยู่ที่มุมฐานทั้งสี่มุม มี สระน้ำ 3 สระ สระหนึ่งอยู่ทางทิศเหนืออ้อมไปทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ ส่วนอีก 2 สระอยู่ด้านทิศใต้และทิศตะวันตกเฉียงใต้ รูปแบบของผังเป็นการแสดงลักษณะของการจำลองภูเขาพระสุเมรุอันเป็นศูนย์กลางของโลกและจักรวาล ผังลักษณะเช่นนี้ไม่ค่อยพบในประเทศไทยส่วนในประเทศ กัมพูชา จะปรากฏอยู่ทั่วไป เช่น ปราสาทตาแก้ว ปราสาทแปรรูป และ ปราสาทนครวัด เป็นต้น
ปราสาทศีขรภูมินี้ กรมศิลปากร ได้ขึ้นทะเบียนพร้อมทั้งกำหนดเขตโบราณสถาน โดยประกาศในราชกิจจานุเบกษา เล่ม 98 ตอนที่ 104 วันที่ 30 มิถุนายน 2524 เนื้อที่ทั้ง 10 ไร่ 2 งาน 27 ตารางวา ปัจจุบัน ได้บูรณะเสร็จเรียบร้อยแล้ว
เกี่ยวกับยุคสมัยของปราสาท อาจารย์ น.ณ.ปากน้ำ (2527:66) ได้ให้ข้อคิดเห็นไว้ว่า “ปราสาทศีขรภูมิ ซึ่งเดิมเรียกกันว่าปราสาทบ้านระแงงอยู่ในสุรินทร์ สมัยก่อนยึดเป็นทฤษฎีกันว่า เป็นปราสาทก่ออิฐที่เก่าแก่ที่สุด แต่หลังจากการศึกษาระบบปราสาทก่ออิฐอย่างละเอียด ข้าพเจ้าตระหนักความจริงว่า เราต้องคำนึงถึงรูปทรงและเทคนิคการก่อสร้าง รวมทั้งทับหลังเป็นองค์ประกอบในการวินิจฉัย อันปราสาทศีขรภูมินี้ ทับหลังขององค์ปราสาทองค์กลาง มีรูปหน้าเกียรติมุขปรากฏอยู่บอกว่าเป็นฝีมือช่างรุ่นหลังชัยวรมันที่ 2 ลงมาด้วยรัชกาลนี้นำเอาหน้าเกียรติมุขหรือหน้ากาละแบบนี้มาจากชวาแต่เมื่อพิจารณาถึงรูปทับหลังทั้งหมดประกอบกับรูปนางอัปสร สองข้างประตู ก็เห็นได้ชัดว่าเป็นศิลปะรุ่นเดียวกับนครวัดในสมัยเจ้าสุริยวรมันที่ 2 ซึ่งกำหนดได้ว่าไม่มีอายุสูงไปกว่านี้ จากการศึกษาถึงช่วงบนของยอดปราสาทอันมีรูปร่างพิกล ผิดแบบแผนปราสาทขอมทั่วไปจึงพบว่า ส่วนบนเป็นของเสริมสร้างขึ้นในสมัยหลังโดยมิใช่ฝีมือช่างขอมอาจต่อเติมขึ้นในสมัยอยุธยานี้เอง”
ส่วน Smitthi Siribhadra และ Elizabeth Moore (1992 : 219) ให้ความเห็นในทำนองเดียวกันว่า รูปแบบของทับหลังและลวดลายแกะสลักด้วยหินทรายของปราสาทศีขรภูมินั้น มีอายุอยู่ในสมัยนครวัดราวต้นพุทธศตวรรษที่ 17 ส่วนยอดของปราสาทได้ต่อเดิมขึ้นใหม่โดยชนชาวลาวในสมัยหลัง
เนื่องจากปราสาทศีขรภูมิ เป็นปราสาทขนาดเล็ก ไม่มีโคปุระ หรือซุ้มประตูทางเข้า ไม่มีระเบียงคด และกำแพงแก้วล้อมรอบเหมือนกับปราสาทเมืองต่ำ จังหวัดบุรีรัมย์ ความงามและความสำคัญก็เลยลดน้อยลงไป แต่อย่างไรก็ตาม ที่ปราสาทแห่งนี้ก็มีทับหลังแกะสลักภาพ ศิวนาฏราช ซึ่งได้รับคำยกย่องจากปราชญ์ทางศิลปโบราณคดีว่าเป็นทับหลังที่มีความสมบูรณ์และมีฝีมือแกะสลักที่ปราณีตสวยงามที่สุดอีกแผ่นหนึ่งของประเทศไทย”(สมมาตร์ ผลเกิด.2534.105) จึงยังสามารถดึงดูดความสนใจของนักวิชาการและนักท่องเที่ยวได้บ้าง นอกจากนั้น ยังมีทับหลังอีก 2 ชิ้น “ชิ้นหนึ่งเป็นภาพพระกฤษณะฆ่าช้างและคชสีห์ อีกชิ้นหนึ่งเป็นภาพพระกฤษณะฆ่าคชสีห์ ปัจจุบัน เก็บรักษาไว้ที่พิพิธภัณฑ์สถานแห่งชาติพิมาย” จังหวัดนครราชสีมา (ศิลปากร.2538 : 30)
ในอดีต คือเมื่อปี พ.ศ. 2472 สมเด็จพระเจ้าบรมวงค์เธอกรมพระยาดำรงราชานุภาพได้เสด็จมาที่ปราสาทแห่งนี้ และได้ทรงวินิจฉัยไว้ว่า “ที่ปราสาทบ้านระแงงนี้ องค์ปรางค์ทั้งใหญ่น้องก่อด้วยอิฐ เครื่องประดับองค์ปรางค์ กรอบประตูและทับหลังประตูหน้าต่างและยอดเปนศิลา อย่างเดียวกันกับเมืองต่ำ เปนของสร้างในพระพุทธศาสนา รู้ได้โดยที่ทับหลังประตูปรางค์องค์ใหญ่มีรูปพระโพธิสัตว์โลเกศวรอยู่เปนสำคัญ และคำจารึกที่กรอบประตูปรางค์องค์เล็กข้างใต้ก็บอกว่า สิตามะกะ ระมาสมะนาดชาติพิรมย สมสตปสิกราชาเจ้า สงฆราชากกุลวงษา พร้อมกับพระญาติวงศ์สร้างไว้ในพระพุทธศาสนา” (บริบาลบุรีภัณฑ์.2531.39) แต่ปรากฏว่า ความคิดเห็นดังกล่าว คลาดเคลื่อนไม่ถูกต้องซึ่ง ศาสตราจารย์ ม.จ.สุภัทรดิศ ดิศกุล ได้แสดงความคิดเห็นขัดแย้ง ไว้ในบทนำหนังสือจดหมายเหตุการเสด็จตรวจโบราณวัตถุสถาน มณฑลนครราชสีมา ของ สมเด็จฯกรมพระยาดำรงราชานุภาพ พ.ศ. 2472 (2531 : 12 – 13) โดยกล่าวว่า
“ข้าพเจ้าเข้าใจว่าปราสาทอิฐบ้านระแงงนี้ สร้างขึ้นในศาสนาพราหมณ์ลัทธิไศวนิกาย ราว พ.ศ. 1650 ทั้งนี้ถ้าเราสังเกตดูภาพสลักบนทับหลังศิลาปรางค์องค์กลางแล้วจะเห็นได้ว่า ภาพบุคคลหลายกรกำหลังฟ้อนรำอยู่นั้น คงเป็นพระศิวนาฏราชหรือพระอิศวรทรงฟ้อนรำแทนที่จะเป็นรูปพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรในพระพุทธศาสนาลัทธิมหายาน ที่เป็นเช่นนี้เพราะเหตุว่าถ้าเราดูรูปเทวดานั่งในแถวที่ถัดลงไปจากทางด้านขวามือของเราจะเห็นว่า มีรูปพระคเณศ พระพรหม พระนารายณ์ และพระลักษมีตามลำดับ ก็เมื่อเป็นเช่นนี้แล้ว พระอิศวรซึ่งเป็นเทวดาที่สูงสุดอีกองค์หนึ่งในศาสนาพราหมณ์จะไปอยู่เสียที่ไหนเล่า ด้วยเหตุนี้ข้าพเจ้าจีงเข้าใจว่า รูปเทวดาองค์สำคัญซึ่งมีขนาดใหญ่กว่าองค์อื่นๆ และอยู่ข้างบนนี้ คงเป็นพระศิวนาฏราช มิใช่พระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรเป็นแน่”
ปัจจุบัน เป็นที่ยอมรับกันโดยทั่งไปแล้วว่า ทับหลังปราสาทประธานชิ้นนี้ เป็นทับหลังเรื่อง ศิวนาฏราช หรือพระอิศวรทรงฟ้อนรำ “ซึ่งวรรณคดีในศาสนาพราหมณ์ได้กล่าวถึงการฟ้อนรำของพระองค์ว่ามีบทบาทสำคัญมาก กล่าวคือ เป็นการแสดงถึงพลังในการทำกิจกรรมที่เกี่ยวข้องกับจักรวาล 5 ประการ คือ การสร้าง การดูแล รักษาให้คงอยู่ การทำลาย การปิดบัง (โดยภาพลวงหรือการแสดงมายา) และการอนุเคราะห์” (สมิทธิ ศิริภัทร์ และมยุรี วีระประเสริฐ.2533 : 155) ผู้ที่นับถือศาสนาฮินดูเชื่อกันว่า จังหวะการร่ายรำของพระศิวะนั้น อาจจะบันดาลผลดีผลร้ายแก่โลกได้ หากพระองค์ร่ายรำในจังหวะที่พอดีจะทำให้มนุษย์อยู่ร่วมกันอย่างเป็นสุขหากร่ายรำในจังหวะที่รุนแรงจะเป็นผลร้าย นำภัยพิบัติมาสู่โลกได้
ภาพแกะสลักศิวนาฏราช ที่ปราสาทศีขรภูมิ แกะสละเป็นรูปพระศิวะสิบกร ทรงฟ้อนรำอยู่บนแท่นที่รองรับด้วยหงส์สามตัวเหนือเกียรติมุขซึ่งใช้มือจับเท้าสิงห์ข้างละตัวยืนผงาดชูท่อนทวงมาลัยแยกเป็นวงโค้งออกไปทั้งสองข้างปลายท่อนพวงมาลัยทำลายใบไม้เป็นวงโค้ง 3 วงลดหลั่นกัน ภายในวงโค้งแกะสลักเป็นเทพนรสิงห์ รูปฤษี และ รูปหงส์ ใต้ท่อนพวงมาลัยทำลายใบไม้ม้วนเป็นวงโค้งรูปไข่ ภายในวงโค้งแกะสลักเป็นเทพนรสิงห์ เหนือเทพนรสิงห์เป็นภาพพระคเณศพระพรหมสี่พักตร์ พระนารายณ์สี่กร และพระนางอุมา เหนือลายท่อนพวงมาลัย ด้านขวา (เป็นภาพการต่อสู้ระหว่างพระศิวะกัยพระอรชุนในปางกริทารชุนมูรติหรือเรื่อง อรชุนวิวาหะ” ด้านขวา “เป็นภาพการต่อสู้ระหว่างพระศิวะกับพระวิษณุในปางศารเภศภมูรติ”(สมมาตร์ ผลเกิด.2534 : 109 – 110) และลายใบไม้สามเหลี่ยมภายในเป็นรูปหงส์ส่วนบริเวณเสากรอบประตูแกะสลักเป็นรูปนางอัปสรยืนถึอดอกบัวและรูปทวารบาลยืนถือกระบอง เหนือรูปนางอัปสรและทวารบาลแกะสลักเป็นลายก้ามปู
อย่างไรก็ตาม ภาพบุคคลและเรื่องราวของทับหลังชิ้นนี้ ยัง เป็นข้อถกเถียงกันอยู่ในหมู่นักวิชาการ ซึ่งจะต้องหาข้อสรุปที่ชัดเจนต่อไป
ส่วนทับหลังของปราสาทศีขรภูมิอีกสองชิ้นที่นำไปเก็บรักษาไว้ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติพิมายนั้น เป็นภาพแกะสลักเล่าเรื่อง พระกฤษณะต่อสู้กับช้างและสิงห์ การจัดองค์ประกอบของแต่ละชิ้นมีลักษณะดังนี้
ชิ้นที่ 1 เป็นทับหลังแกะสลักภาพพระกฤษณะต่อสู้กับช้างและสิงห์ การจัดองค์ประกอบ แบ่งทับหลังออกเป็น 2 ส่วน ตามแนวนอน ส่วนบนมีขนาดเล็กกว่าส่วนล่าง ส่วนนี้แกะสลักเป็นภาพฤษี 5 ตน นั่งในท่าโยคาสนะภายในซุ้มเรือนแก้ว ส่วนล่าง ตรงกึ่งกลางแกะสลักภาพพระกฤษณะใช้มือขวาจับเท้าสิงห์และมือซ้ายจับเท้าช้าง ชูขึ้นในจังหวะร่ายรำ หัวสิงห์และช้างห้อยลงมาคายท่อนพวงมาลัยแยกออกไปเป็นวงโค้งทั้งสองข้าง ปลายท่อนพวงมาลัยม้วนออกเป็นลายคล้ายเศียรนาคสามเศียร เศียรบน คายท่อนพวงอุบะที่ม้วนขึ้นไปยังส่วนบนสุดของทับหลัง ใต้ท่อนพวงมาลัยทำเป็นลายใบไม้ม้วนเป็นวงสองวงคล้ายเลขแปด ทับหลังชิ้นนี้มีสภาพค่อนข้างสมบูรณ์ แกะสลักอย่างประณีตสวยงาม ซึ่งศาสตราจารย์ ม.จ.สุภัทรดิศ ดิศกุล (2531 : 13) ทรงระบุว่า ปัจจุบันได้ถูกขโมยไปแล้ว แต่ปรากฏว่า ทับหลังชิ้นดังกล่าวยังตั้งแสดงอยู่ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติพิมาย ก็คงเป็นความสับสนของข้อมูล ซึ่งกรมศิลปากรน่าจะอธิบายได้ และอาจต้องอธิบายเพิ่มเติมว่า นอกจากทับหลัง 2 ชิ้น จากปราสาทศีขรภูมิ ที่ตั้งแสดงอยู่ในอาคารชั้นล่างแล้วทำไมที่เพิงชั่วคราวสถานที่เก็บรักษาทับหลัง จึงยังมีทับหลังจากปราสาทศีขรภูมิอีก 1 ชิ้น
ชิ้นที่ 2 เป็นทับหลังแกะสลักภาพพระกฤษณะต่อสู้กับช้างและสิงห์เช่นเดียวกับชิ้นที่ 1 การจัดองค์ประกอบคล้ายคลึงกัน ตรงกลางทับหลังแกะสลักเป็นภาพพระกฤษณะใช้มือขวาจับเท้าสิงห์และมือซ้ายจับเท้าช้าง ชูขึ้นในจังหวะร่ายรำ หัวสิงห์และช้างห้อยหัวลงมาคาย ท่อนพวงมาลัยแยกออกไปเป็นวงโค้งทั้งสองข้าง ส่วนปลายของท่อนพวงมาลัยด้านขวาหักหายไป ส่วนด้านซ้ายลบเลือน มีลักษณะที่ยังแกะสลักไม่เสร็จ เหนือท่อนพวงมาลัยเป็นลายใบไม้ สามเหลี่ยม ส่วนภายในวงโค้งทำเป็นลายใบไม้ม้วน
ปราสาทศีขรภูมิ นับเป็นโบราณสถานที่สำคัญอีกแห่งหนึ่งของจังหวัดสุรินทร์ ปัจจุบันกรมศิลปากรได้บูรณะปฏิสังขรณ์เป็นที่เรียบร้อยแล้ว แต่เนื่องจากปราสาทมีขนาดเล็ก ไม่มีส่วนประกอบอย่างอื่น นอกจากทับหลังที่แกะสลักเป็นภาพศิวนาฏราชเพียงชิ้นเดียวจึงทำให้ไม่น่าสนใจ โบราณวัตถุที่เหลืออยู่ก็ไม่มีสถานที่เก็บให้เป็นระเบียบเรียบร้อย ทิ้งไว้ตามต้นไม้ ไม่น่าดูน่าชม ดังนั้น สิ่งที่จะต้องพิจารณาก็คือ หาทางปรับปรุงให้โบราณสถานแห่งนี้มีคุณค่าและความหมายยิ่งขึ้น เช่น ทำรั้วรอบขอบชิด ตกแต่งบริเวณให้สะอาดเรียบร้อย จัดสถานที่ตั้งวัตถุที่เหลืออยู่ เพื่อสร้างความน่าสนใจและที่สำคัญที่สุดก็คือ ควรจะนำทับหลัง 2 ชิ้น ที่เก็บรักษาไว้ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติพิมาย กลับคืนไปยังสถานที่เดิม เพื่อสร้างความสมบูรณ์ให้กับปราสาท และสร้างความภาคภูมิใจ ให้แก่ชาวจังหวัดสุรินทร์ เช่นเดียวกับที่ได้นำทับหลังนารายณ์บรรทมสินธุ์กลับไปติดตั้งไว้ที่ปราสาทหินพนมรุ้ง ที่สร้างความภาคภูมิใจให้แก่ชาวจังหวัดบุรีรัมย์มาแล้ว
บรรณานุกรม
เจริญ ไวรวัจกุล.ประติมาณวิทยาบนทับหลัง.สถาบันราชภัฏสุรินทร์.2537.
น.ณ.ปากน้ำ.”ปราสาทขอมในภาคอีสาน” สมบัติอีสานใต้ท ครั้งที่ 3 ภาพพิมพ์.2527.
บริบาลบุรีภัณฑ์.จเหมายเหตุการเสด็จตรวจโบราณวัตถุสถาน มณฑลนครราชสีมา ของสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ พ.ศ. 2472 ศาสตราจารย์ ม.จ. สุภัทรดิศ ดิศกุล ทรงเขียนบทนำ) อมรินทร์พริ้นติ้ง กรุ๊พ.2531.
ศิลปากร,กรม.ทำเนียบโบราณสถานขอมในประเทศไทย.เล่ม 3. จังหวัดสุรินทร์. อาร์ต โปรเกรส.2538.
สมิทธิ ศิริภัทร์ และ มยุรี วีระประเสริฐ.ทับหลัง การศึกษาเปรียบเทียบทับหลังที่พบในประเทศไทยและประเทศกัมพูชา.กรมศิลปากร. 2533.
สมมาตร์ ผลเกิด.”ประติมาณวิทยาภาพสลักเล่าเรื่องทับหลัง ปราสาทศีขรภูมิ” สมบัติอีสานใต้ ครั้งที่ 4 เรวัติการพิมพ์.2534.
Smitthi Siribhadra & Elizabeth Moore. Palaces of Gods Khmer Arts Architecture in Thailand. River Books.1992.
…..
หมายเหตุ ทับหลังของปราสาทศีขรภูมิ ปัจจุบันได้นำไปไว้ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ จังหวัดสุรินทร์