จริงอยู่ ในปัจจุบัน ศาสนสถานเหล่านั้น ไม่มีความสำคัญเหมือนในอดีตแล้ว แต่ความสำคัญในฐานะที่เป็นมรดกทางวัฒนธรรมของชาติก็ยังมีอยู่ การนำสิ่งเหล่านี้มาประยุกต์ใช้ จึงต้องระมัดระวัง ใช้อย่างเข้าใจ ใช้อย่างเคารพ ใช้อย่างเห็นคุณค่าและความหมาย

เมื่อคราวก่อน ผมได้เขียนถึงกรมศิลปากรว่า ได้จำลองทับหลัง หน้าบัน และเสากรอบประตูของปราสาทเมืองต่ำ อำเภอประโคนชัย จังหวัดบุรีรัมย์ แล้วนำของจำลองตั้งแสดงไว้ที่ประตูทางเข้าปราสาท ส่วนของจริงได้ย้ายไปไว้ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติพิมาย จังหวัดนครราชสีมา ซึ่งเรื่องนี้ไม่ค่อยมีใครทราบเหตุผล ก็ได้แต่สงสัยกัน และผมได้เสนอแนะกรมศิลปากรไปว่า ควรจะมีการประชาสัมพันธ์ให้ประชาชนทั่วไปได้เข้าใจร่วมกันถึงเหตุผลที่ต้อง จำลองโบราณวัตถุดังกล่าว ตลอดจนเหตุผลที่ต้องเคลื่อนย้ายโบราณวัตถุเหล่านั้นออกจากสถานที่จริง ซึ่งคงจะได้รับคำอธิบายที่ชัดเจนในไม่ช้านี้

และเนื่องจากอาจต้องพูดถึงเรื่องเหล่านี้อีกบ่อยๆ ก็อยากจะทบทวนว่า ทับหลัง หน้าบัน และเสากรอบประตูนั้น คืออะไร เป็นส่วนไหนของสถาปัตยกรรมทับหลัง คือ แผ่นหินรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า วางทับอยู่บนกรอบประตูทางเข้าปราสาท ในสถาปัตยกรรมแบบเขมร ทับหลังนอกจากจะเป็นส่วนช่วยเสากรอบประตูรับน้ำหนักโครงสร้างส่วนบนแล้ว ยังช่วยลดขนาดความสูง ความกว้างของประตูทางเข้า ซึ่งมีผลต่อการรับน้ำหนัก และยังเป็นส่วนประดับตกแต่งที่สำคัญของประตูทางเข้าอีกด้วย ดังนั้น ทับหลังจึงได้รับการแกะสลักเป็นลวดลายและเรื่องราวต่างๆอย่างประณีตงดงาม และจากลวดลายและเรื่องราวที่แกะสลักบนทับหลังนี้เอง ได้เป็นเครื่องมือสำหรับการศึกษาค้นคว้าหาวิวัฒนาการของลวดลายเหล่านั้น จนสามารถนำมาใช้กำหนดอายุโบราณสถานเขมรได้อย่างถูกต้องแม่นยำ

ทับหลังที่คนไทยรู้จีักกันดี คือ ทับหลังแกะสลักเรื่องนารายณ์บรรทมสินธุ์ ที่ปราสาทหินพนมรุ้ง อำเภอเฉลิมพระเกียรติ(อำเภอใหม่่ที่แยกจากอำเภอนางรอง) จังหวัดบุรีรัมย์
หน้าบัน หรือ หน้าจั่ว คือ ส่วนที่อุดหน้าหลังของหลังคาทรงรูปสามเหลี่ยมหน้าจั่ว ถ้าเป็นเรือนที่อยู่อาศัย เรียกว่า หน้าจั่ว แต่่ถ้าเป็นพระอุโบสถหรือพระวิหาร เรียกว่า หน้าบัน ในสถาปัตยกรรมเขมรนั้น หน้าบันจะแกะสลักเป็นลายพันธุ์พฤกษาและเรื่องราวต่างๆอย่างงดงามเช่นเดียวกับทับหลัง
เสากรอบประตู คือ เสาที่รับน้ำหนักส่วนที่เป็นหน้าจั่วหรือหน้าบัน ในสถาปัตยกรรมแบบเขมร เสากรอบประตูนิยมแกะสลักเป็นลายก้านต่อดอกหรือลายก้านขด ทั้งหน้าบัน ทับหลัง และเสากรอบประตู จะมีความสัมพันธ์กัน ทั้งโครงสร้าง รูปทรง และลวดลายที่ประดับตกแต่ง
และเนื่องจากทับหลัง หน้าบัน เสากรอบประตู และโบราณวัตถุอื่นๆ มีความสวยงามเป็นที่ถูกอกถูกใจของผู้ที่หลงไหลในศิลปะแบบเขมร จึงนิยมจำลองไปใช้ประดับตกแต่งสถานที่ต่างๆ เช่น โรงแรม ร้านอาหาร และที่อยู่อาศัย เป็นต้น
ในปัจจุบัน มีการจำลองทับหลัง หน้าบัน เสากรอบประตู และเศียรนาค ฯลฯ เป็นจำนวนมาก จำลองทั้งขนาดใหญ่และขนาดเล็ก จนเกร่อไปหมด การจำลองจะใช้ทั้งวิธีถอดพิมพ์จากของจริง ปั้นตามแบบแล้วทำแม่พิมพ์หล่อ ซึ่งทั้งสองวิธีนี้จะสามารถจำลองได้
เป็นจำนวนมาก ส่วนอีกวิธีหนึ่ง คือการแกะสลัก โดยนำหินมาแกะสลักตามแบบที่ต้องการ ซึ่งจะไม่ค่อยเหมือนของจริงนัก ทำได้ทีละ 1 ชิ้น แต่ละชิ้นจะมีลักษณะแตกต่างกัน
ดังที่ได้กล่าวมาแล้วว่า ภาพจำลองทับหลัง และหน้าบัน ฯลฯ เหล่านี้ จะนำไปใช้ประดับตกแต่งตามสถานที่ต่างๆ เช่น โรงแรม ร้านอาหาร และที่อยู่อาศัย บางแห่งก็จำลองเพื่อเป็นตัวอย่างในการศึกษาค้นคว้า เช่น ที่ศูนย์วัฒนธรรมอีสานใต้ สถาบันราชภัฏบุรีรัมย์ ได้จำลองทับหลังสมัยต่างๆไว้ทั้งหมด 10 ชิ้น และบางแห่งก็จำลองไว้เพื่อจำหน่าย ก็ทำกันเป็นธุรกิจ ซึ่งทำท่าว่าจะเจริญรุ่งเรืองดีเสียด้วย
ในอดีตนั้น การจำลองหมายถึง การจำลองสิ่งที่เชื่อกันว่ามีความศักดิ์สิทธ์ิ เป็นที่เคารพสักการะของประชาชนทั่วไป เช่น การจำลองพระพุทธรูป เป็นต้น แต่การจำลองพระพุทธรูปนั้น มิได้จำลองโดยวิธีถอดพิมพ์จากพระพุทธรูปองค์จริง แต่จะจำลองพุทธลักษณะ สัดส่วนที่งดงาม โดยปั้นหุ่นและหล่อขึ้นใหม่ แล้วนำไปประดิษฐานตามสถานที่ได้กำหนดไว้แล้ว เมื่อใครไปพบเห็นก็จะทราบได้ทันที่ว่าเป็นพระพุทธรูปจำลอง เช่น พระพุทธชินราชจำลอง ซึ่งประดิษฐานเป็นพระประธานในพระอุโบสถวัดเบญจมบพิตรดุสิตวนาราม กทม. เป็นต้น แต่อย่างไรก็ตาม การจำลองพระพุทธรูปนั้น มีจุดมุ่งหมายเพื่อนำไปสักการะบูชา มิได้นำไปใช้ประดับตกแต่งเช่นในปัจจุบัน
ผมเองนั้นไม่ค่อยเห็นด้วยกับการจำลองโบราณวัตถุจากของจริง หากจะต้องจำลอง ก็ต้องมีความจำเป็นจริงๆเท่านั้น เพราะโบราณวัตถุแต่ละชิ้นนั้นมีหนึ่งเดียว การจำลองทำให้เกิดมีเป็นสอง คุณค่าก็ต้องลดลงไปอย่างแน่นอน นอกจากนั้น การจำลองจากโบราณวัตถุของจริง ชิ้นงานที่ออกมาจะเหมือนของจริงทุกกระเบียดนิ้ว ไม่ว่าจะเป็นสัดส่วน รูปร่างหน้าตาและลักษณะพื้นผิว จึงอาจทำให้ผู้พบเห็นสับสน ไม่รู้ว่า ชิ้นไหนเป็นของจริง ชิ้นไหนเป็นของจำลอง ซึ่งเรื่องนี้ มักจะมีคนพูดกันเสมอๆว่า ได้มีการนำของจริงออกไปจากที่เดิม แล้วเอาของจำลองมาเก็บไว้แทน ซึ่งผมไม่มีทางเชื่อหรอกครับ จะทำกันอย่างนั้นได้อย่างไร
อย่างไรก็ตาม ทับหลัง หน้าบัน และเศียรนาค ฯลฯ ที่นิยมนำไปใช้ประดับตกแต่งกันนั้นเป็นส่วนที่ใช้ประดับตกแต่งศาสนสถาน ซึ่งเป็นสถานที่สำคัญและศักดิ์สิทธิ์ มีคุณค่าและความหมายต่อผู้คนในอดีต การนำสิ่งที่ใช้ตกแต่งศาสนสถานไปตกแต่งอย่างอื่น เช่น ที่อยู่อาศัย โรงแรม และร้านขายอาหาร ฯลฯ อย่างที่กระทำกันอยู่จึงไม่น่าจะเหมาะสม จริงอยู่ ในปัจจุบัน ศาสนสถานเหล่านั้น ไม่มีความสำคัญเหมือนในอดีตแล้ว แต่ความสำคัญในฐานะที่เป็นมรดกทางวัฒนธรรมของชาติก็ยังมีอยู่ การนำสิ่งเหล่านี้มาประยุกต์ใช้ จึงต้องระมัดระวัง ใช้อย่างเข้าใจ ใช้อย่างเคารพ ใช้อย่างเห็นคุณค่าและความหมาย การปล่อยปละละเลย ให้นำไปใช้กันอย่างไม่รู้เรื่องรู้ราว โดยขาดความเข้าใจในเรื่องคุณค่าและความหมายเสียแล้ว อีกไม่นานสมบัติทางวัฒนธรรม ซึ่งถือเป็นเกียรติ
และศักดิ์ศรีของชาติก็จะค่อยๆถูกทำลายไป

หรือเราต้องการจะให้เป็นอย่างนั้น

……………

เผยแพร่ใน สยามรัฐรายวัน 22 มกราคม 2541

Share on Facebook

ตัวอย่างการทำร้ายโบราณสถาน

รศ.วิสุทธิ์  ภิญโญวาณิชกะ

พิมพ์เผยแพร่ใน  สยามรัฐรายวัน วันที่ 17  กุมภาพันธ์  2541

“ความกระตือรือร้นแต่แรกที่จะไปดูปราสาทเขา น้อยก็เลยหมดไป เพราะปราสาทดังกล่าว คงไม่หลงเหลือวิญญาณที่แท้จริงให้ได้ชื่นชมอีกต่อไปแล้ว”

ผม กับอาจารย์เทพมนตรี ลิมปพยอม ประธานชมรมอนุรักษ์โบราณวัตถุและสิ่งแวดล้อม จังหวัดพระนครศรีอยุธยาและคุณประยุกต์ บุนนาค จากหนังสือพิมพ์สยามรัฐ ได้ไปชมพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติปราจีนบุรี จังหวังปราจีนบุรี ก็ตั้งใจว่าจะไปดูทับหลังของปราสาทเขาน้อย จังหวัดสระแก้ว (แต่เดิมอยู่ในเขตจังหวัดปราจีนบุรี) ที่จัดแสดงเป็นการถาวรไว้ที่นั่น ทับหลังชุดนี้เคยนำไปจัดนิทรรศการพิเศษเนื่องในวันอนุรักษ์มรดกไทยปีพุทธ ศักราช 2533 เรื่องปราสาทเขาน้อง จังหวัดปราจีนบุรี ณ พระที่นั่งอิศราวินิจฉัย พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติพระนครเมื่อระหว่างวันที่ 4 เมษายน – 31 พฤษภาคม 2533
ส่วนปราสาทเขาน้องที่ตั้งอยู่บนยอดภูเขาน้อย ในเขตหมู่ 1 ตำบลคลองคลองน้ำใส อำเภออรัญประเทศ จังหวัดสระแก้ว ใกล้เขตชายแดนไทย – กัมพูชานั้น พวกเรายังไม่ได้ไปดู เนื่องจากอยู่ไกล เวลาไม่พอ ฉะนั้น วันนี้ จะยังไม่พูดถึงปราสาทเขาน้อย แต่จะพูดถึงทับหลังที่ได้ไปดูมา

ทับหลังของปราสาทเขาน้อยที่จัดแสดงอยู่ในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ปราจีนบุรีนั้น มีทั้งหมด 5 ชิ้น บางชิ้นสีเขียว บางชิ้นสีขาวแต่ละชิ้นมีความงามสดุดตาสดุดใจ ผู้หลงใหลในศิลปะร่วมแบบเขมรในประเทศไทยเป็นอย่างยิ่ง จะขอกล่าวรายละเอียดของทับหลังทั้ง 5 ชิ้น แต่พอสังเขป ดังนี้

ทับหลังหมายเลข 1 เป็นทับหลังประตูทางเข้าปราสาทองค์กลาง แกะสลักด้วยหินทรายเดิมยังติดอยู่เหนือกรอบประตูทุกทางเข้าปราสาทแต่เมื่อปี พ.ศ. 2531 ได้ถูกลักลอบถอดออกไป แต่หน่วยศิลปากรที่ 5 ได้ติดตามเอากลับคืนมาได้เมื่อวันที่ 19 สิงหาคม 2531 ในสภาพที่แตกหักออกเป็นสองท่อน ทับหลังชิ้นนี้ แกะสลักเป็นรูปมกรมีคนขี่ มกรคายมาลัยออกมาเป็นวงโค้งรูปปีกกาต่อเนื่องเป็นท่อนเดียวกัน บนท่อนพวงมาลัย แกะสลักเป็นพวกดอกได้รูปไข่ 3 พวง ใต้ท่อนพวงมาลัย แกะสลักเป็นพวงมาลัยและพวงอุบะขอบด้านบนแกะสลักเป็นพวงดอกไม้รูปไข่วางตามแนวนอนลวดลายของทับหลังมีลักษณะคล้ายกับทับหลังของศิลปะเขมรแบบสมโบร์ ไพรกุก มีอายุราว พ.ศ. 1150 – 1200
ส่วนทับหลังอีก 4 ชิ้น พบที่ปราสาทองค์ด้านทิศเหนือในขณะขุดแต่ง เมื่อปี 2531 – 2532 ได้แก่

ทับหลังหมายเลข 2 พบบริเวณทางเข้าปราสาทด้านทิศตะวันออกเป็นทับหลังแกะสลักด้วยหินทรายเนื้อละเอียดสีเขียวเป็นภาพบุคคลนั่งประคองอัญชลีอยู่บนแท่นที่ส่วนปลายของทับหลังทั้งสองข้าง ตรงกลางเป็นท่อนพวงมาลัยที่ปลายทำเป็นลายใบไม้โค้งเข้าหากัน บนท่อนพวงมาลัยแกะสลักเป็นพวงดอกไม้รูปไข่ 3 พวง ใต้ท่อนพวงมาลัยแกะสลักเป็นพวงมาลัยและพวงอุบะลวดลายของทับหลังมีลักษณะคล้ายคลึงกับทับหลังของศิลปะเขมรแบบไพรกเม็ง มีอายุราว พ.ศ. 1180 – 1250

ทับหลังหมายเลข 3 พบบริเวณประตูหลอกด้านทิศใต้แกะสลักด้วยหินทรายเนื้อหยาบสีขาว เป็นภาพมกรมีคนขี่ ยื่นบนแท่น มกรคายท่อนพวงมาลัยออกมาเป็นวงโค้งรูปปีกกาต่อเนื่องเป็นท่อนเดียวกัน บนท่อนพวงมาลัยแกะสลักเป็นพวงดอกไม้ 3 พวงใต้ท่อนพวงมาลัยแกะสลักเป็นพวงมาลัยและพวงอุบะ ลวดลายของทับหลังมีลักษณะคล้ายคลึงกับทับหลังของศิลปะเขมรแบบสมโบร์ไพรกุก

ทับหมายเลข 4 พบที่บริเวณประตูหลอกด้านทิศตะวันตกแกะสลักด้วยหินทรายเนื้อละเอียดสีเขียว เป็นรูปสิงห์ยืนบนแท่นที่ส่วนปลายของทับหลังทั้งสองข้าง ตรงกลางเป็นลายท่อนพวงมาลัยที่ทำปลายเป็นวงโค้งเข้าหากัน บนท่อนพวงมาลัย แกะสลักเป็นพวงดอกไม้รูปไข่ 5 พวง ใต้ท่อนพวงมาลัยแกะสลักเป็นพวงมาลัยสลับพวงอุบะ ลวดลายของทบหลังมีลักษณะคล้ายคลึงกับทับหลังของศิลปะเขมรแบบไพรกเม็ง

ทับหลังหมายเลข 5 พบที่บริเวณประตูหลอก ด้านทิศเหนือแกะสลักด้วยหินทรายเนื้อหยาบสีค่อนข้างขาว เป็นภาพมกร มีคนขี่ยืนบนแท่นที่ส่วนปลายของทับหลังทั้งสองข้าง มกรคายท่อนพวงมาลัยแกะสลักเป็นพวงดอกไม้รูปไข่ 3 พวง ใต้ท่อนพวงมาลัยแกะสลักเป็นพวงมาลัยสลับพวงอุบะ ลวดลายของทับหลังมีลักษณะคล้ายคลึงกับทับหลังของศิลปะเขมรแบบสมโบร์ ไพรกุก
ทับหลังแต่ละชิ้นล้วนเป็นทับหลังที่น่าสนใจศึกษาแทบทั้งสิ้นเพราะเป็นทับหลังสมัยก่อนเมืองพระนคร ที่พบในประเทศไทย ซึ่งมีอายุเก่าแก่ถึงพุทธศตวรรษที่ 12 – 14

ความจริงที่พวกเราไปพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติปราจีนบุรีนั้นเพราะสงสัยกันว่า ทับหลังจากปราสาทเขาน้อย โดยเฉพาะทับหลังหมายเลข 4 น่าจะมีมากกว่า 1 ชิ้น เพราะภาพถ่ายจากหนังสือและภาพโปสการ์ด มีลักษณะแตกต่างกัน พวกเราคิดว่า ภาพดังกล่าวไม่น่าจะถ่ายมาจากโบราณวัตถุชิ้นเดียวกัน ก็เลยต้องไปดูและเมื่อไปถึง ก็ไม่ต้องพิสูจน์อะไร เพราะทราบจากเจ้าหน้าที่ว่าทับหลังจากปราสาทเขาน้อยนั้น ได้มีการจำลอง โดยวิธีถอดพิมพ์จากของจริงไว้หลายชุด และเท่าที่ทราบ มี 4 ชุด แต่ละชุดเก็บไว้ตามที่ต่าง ๆ ดังนี้

ชุดที่ 1 เป็นทับหลังที่เชื่อกันว่าเป็นของจริง เก็บรักษาไว้ที่พิพิธภัณฑแห่งชาติปราจีนบุรี
ชุดที่ 2 เป็นทับหลังจำลอง ติดตั้งแทนของจริงไว้ที่ปราสาทเขาน้อย จ. สระแก้ว
ชุดที่ 3 เป็นทับหลังจำลองเก็บไว้ที่เมืองศรีมโหสถ อ.โคกปีบ จ.ปราจีนบุรี
ชุดที่ 4 เป็นทับหลังจำลอง มี 3 ชิ้น ไม่ครบชุด เป็นทับหลังหมายเลข 2 จำนวน 2 ชิ้น และทับหลังหมายเลข 4 จำนวน 1 ชิ้น พิงไว้ข้างฝาบ้านพัก ที่สำนักงานโบราณคดีฯ ปราจีนบุรี

ข้อมูลนี้ช๊อคผมมากครับ ตื้อไปหมด งุนงง สับสน คิดไม่ออก ไม่เข้าใจว่าทำไมถึงต้องจำลองทับหลังกันเป็นจำนวนมากถึงขนาดนนั้นและทำไมต้องนำทับหลังจำลอง(ของปลอม) ไปติดตั้งแทนของจริง เสียความรู้สึกหมด มันเป็นการทำร้ายโบราณสถาน เปรียบเสมือนการที่เราตั้งใจจะไปชมสิ่งของอันล้ำค่า และอุตสาห์ดั้งด้นไปจนถึงที่แต่ปรากฎว่า สิ่งที่ได้เห็นนั้นเป็นเพียงของปลอม จึงเกิดความรู้สึกว่าถ้าจะดูของปลอมก็ไม่จำเป็นต้องใช้ความพยายามถึงขนาดนั้น ดูที่ไหนก็ได้ ดังนั้นความกระตือรือร้นแต่แรกที่จะไปดูปราสาทเขาน้อยก็เลยหมดไป เพราะปราสาทดังกล่าว คงไม่หลงเหลือวิญญาณที่แท้จริงให้ได้ชื่นชมอีกต่อไป

หนังสืออ้างอิง

วิสันธนี โพธิสุนทรปราสาทเขาน้อย จังหวัดปราจีนบุรีกรมศิลปากร2533.

……..

พิมพ์เผยแพร่ใน สยามรัฐรายวัน วันที่ 17 กุมภาพันธ์ พุทธศักราช 2541

Share on Facebook

ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือหรือภาคอีสานของประเทศไทย โดยเฉพาะอีสานใต้ ที่มีอาณาเขตติดต่อกับประเทศกัมพูชาหรือราชอาณาจักรเขมรในอดีต เป็นบริเวณที่พบสถาปัตยกรรมที่สร้างด้วยหินทราย ศิลาแลง และอิฐ มีรูปแบบของศิลปะเขมร หรือที่เรียกว่าปราสาทหิน ในจังหวัดต่าง ๆ เป็นจำนวนมาก เช่น ปราสาทหินพนมรุ้ง อ. เฉลิมพระเกียรติ จ.บุรีรัมย์ ปราสาทหินพิมาย อ.พิมาย จ.นครราชสีมา และปราสาทสระกำแพงใหญ่ อ.อุทุมพรพิสัย จ.ศรีสะเกษ เป็นต้น
นอกจากนั้นยังพบปราสาทขนาดเล็กสร้างด้วยศิลาแลงและหินทราย ที่เรียกว่าที่พักคนเดินทาง หรือธรรมศาลา และโรงพยาบาลหรืออโรคยาศาล ที่เรียกว่ากุฏิฤาษีหรือกู่ฤาษี เช่น ปราสาทตาเมือน อ.กาบเชิง จ.สุรินทร์ ซึ่งเป็นที่พักคนเดินทาง และ กู่ฤาษีจอมพระ อ.จอมพระ จ.สุรินทร์ กู่สันตรัตน์ อ.นาดูน จ.มหาสารคาม กู่ ฤาษีบ้านนางรำ อ.ประทาย จ.นครราชสีมา ซึ่งเป็นโรงพยาบาล เป็นต้น
ที่พักคนเดินทางและโรงพยาบาลหรืออโรคยาศาลเหล่านี้ ตามประวัติกล่าวว่า พระเจ้าชัยวรมันที่ 7 พระมหากษัตริย์เขมร ซึ่ง ครองราชย์ระหว่าง พ.ศ. 1724 – ประมาณ พ.ศ. 1763 ทรงสร้างขึ้น ปรากฏหลักฐานตามจารึกปราสาทพระขรรค์ เมืองเสียมเรียบ ประเทศกัมพูชาฯ ที่กล่าวว่าพระองค์ได้สร้าง “ บ้านที่มีไฟ” หรือที่พักคนเดินทาง ตามสายทางเดินที่มีอยู่ในราชอาณาจักรเขมร คือบนถนนนอกเมืองพระนครหลวงไปยังอาณาจักรจำปา (เมืองฝันรังหรือวิชัยคือบิญดิญ) 57 แห่ง บนถนนจากเมืองพระนครหลวงไปยังปราสาทหินพิมาย บนที่ราบสูงโคราชภายในประเทศไทย 17 แห่ง บนสายทางเดินไปตามเมืองต่างๆ 44 แห่ง อยู่เขาพนมจิสอร์ 1 แห่ง และยังไม่พบร่องรอบ 2 แห่ง รวม 121 แห่ง ตั้งอยู่ห่างกันประมาณแห่งละ 15 กิโลเมตร (ชะเอม แก้วคล้าย.2528:54)

นอกจากนั้นยังพบจารึก ของพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ในประเทศไทยจำนวนหลายหลัก มี เนื้อหาคล้ายคลึงกัน ที่ระบุถึงการสร้างโรงพยาบาล เช่น จารึกปราสาท จาก อ.ปราสาท จ. สุรินทร์ จารึกด่านปะคำ อ.ปะคำ จ.บุรีรัมย์ จารึกปราสาทตาเมือน อ.กาบเชิง จ.สุรินทร์ และจารึกพิมาย จาก อ.พิมาย จ. นครราชสีมา
จากจารึกด่านปะคำ ด้านที่ 2 โศลก 1 กล่าวว่า “โรคทางร่างกายของประชาชนนี้ เป็นโรคทางใจที่เจ็บปวดยิ่ง เพราะว่าความทุกข์ของราษฎร แม้มิใช่ความทุกข์ของพระองค์ แต่เป็นความทุกข์ของเจ้าเมือง” และโศลก 4 กล่าวว่า “พระองค์ได้สร้างโรงพยาบาลและรูปพระโพธิสัตว์ไภษัชยสุคตพร้อมด้วยรูปพระชิโนรสทั้งสองโดยรอบ เพื่อความสงบแห่งโรคของประชาชนตลอดไป”(ชะเอม แก้วคล้าย..2528:23
จากหลักฐาน คือร่องรอยของถนนโบราณสิ่งก่อสร้างที่พักคนเดินทาง โรงพยาบาล และจารึกที่พบทั้งในประเทศไทย และประเทศกัมพูชาฯ ทำให้มั่นใจได้ว่า ที่พักคนเดินทางและโรงพยาบาลหรืออโรคยาศาล หรือกุฏิฤาษี ที่พบในภาคอีสานนี้ ทุกแห่งสร้างขึ้นในสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 อย่างแน่นอน
จากรูปแบบของกุฏิฤาษีหรืออโรคยาศาลที่ปรากฏอยู่ในปัจจุบันนั้นอาจสันนิษฐานได้ว่า คงจะเป็นศาสนสถานประจำโรงพยาบาล เพราะอาคารโรงพยาบาลคงจะสร้างด้วยไม้ซึ่งได้เสื่อมสลายสูญหายไปหมดแล้วทั้งนี้เพราะ”ผู้เจ็บป่วยคงจะไม่พักอาศัยในอาคารที่ทำด้วยศิลาแลง หินหรืออิฐ เนื่องจากอาคารถาวรเช่นนั้นจะสงวนไว้เฉพาะพระผู้เป็นเจ้าเท่านั้นแม้แต่บุคคลที่สำคัญที่สุด เช่น พระมหากษัตริย์ก็ยังประทับอยู่ในพระราชมณเฑียรที่ทำด้วยไม้เช่นกัน”(คณะเภสัชศาสตร์ .2538:252)
อีกประการหนึ่งได้ระบุว่า “ในสถานพยาบาลจะมีหมอ 2 คน แต่ละคนมีผู้ช่วยเป็นผู้ชาย 1 คน ผู้หญิง 2 คน พนักงานเก็บของและทำหน้าที่จ่ายยา 2 คน แม่ครัว 2 คน ทำหน้าที่ในการหาฟืน ตักน้ำและทำความสะอาดอาคาร คนใช้ 2 คน ทำหน้าที่เตรียมของถวายพระพุทธเจ้า ซึ่งน่าจะหมายถึงพระโพธิสัตว์รวมทั้งพระพุทธไภษัชยคุรุประภา พนักงานทำหน้าที่เป็นพยาบาล 14 คน คนงานหญิง 6 คน ทำหน้าที่ต้นน้ำและบดยา คนงานหญิง 2 คน ทำหน้าที่ตำข้าว รวมมีจำนวนคนที่ทำงานอยู่ในสถานพยาบาล 32 คนนอกจากนี้ยังมีเจ้าหน้าที่อีกจำนวน 66 คน ซึ่งต้องเสียค่าใช้จ่ายอยู่กินเอง ทำให้มีเจ้าหน้าที่รวม 98 คน”(คณะเภสัชศาสตร์.2538:253)
ซึ่งเมื่อจำนวนคน (จำนวนคนที่ปรากฏในจารึกอาจมีมากหรือน้อยกว่า เข้าใจว่าคงทำหน้าที่อื่นแต่ไม่ได้ระบุไว้ในจารึก) มาเทียบเคียงกับโบราณสถานที่ปรากฏอยู่ในปัจจุบัน ซึ่งมีขนาดเล็ก จะเห็นได้ว่า คนจำนวน 98 คนนั้น ไม่สามารถจะอาศัยอยู่ในอาคารดังกล่าวได้ ดังนั้น จะต้องมีอาคารอื่นๆ ที่สร้างด้วยไม้สำหรับเจ้าหน้าที่และคนไข้อย่างแน่นอน
สำหรับรูปแบของโรงพยาบาลหรืออโรคยาศาล โดยทั่วไปจะสร้างด้วยศิลาแลง ใช้หินทรายทำกรอบประตู และประดับตกแต่งส่วนอื่นๆ ศาสนสถานจะหันหน้าไปทางทิศตะวันออก ประกอบด้วย ปราสาทประธานที่ตั้งอยู่ตรงกลาง มีกำแพงแก้วล้อมรอบ ด้านหน้ามีโคปุระหรือประตูทางเข้า ภายในกำแพงแก้วนอกจากประสาทประธานแล้ว จะมีบรรณาลัยซึ่งมักจะตั้งอยู่ด้านทิศตะวันออกเฉียงใต้ของปราสาทประธาน ส่วนนอกกำแพงแก้ว ด้านทิศตะวันออกเฉียงเหนือจะเป็นสระน้ำ ซึ่งมักจะกรุขอบสระด้วยศิลาแลง เช่นปราสาทสระกำแพงน้อย อ.อุทุมพรพิสัย จ.ศรีสะเกษ ซึ่งเป็นอโรคยาศาล เป็นต้น
ในจังหวัดบุรีรัมย์ ได้พบทั้งที่พักคนเดินทางและโรงพยาบาลตามอำเภอต่างๆ หลายแห่ง เช่น ปราสาทบ้านบุ ตั้งอยู่ในโรงเรียนบ้านบุวิทยาสรรค์ อ. ประโคนชัย ปราสาททนง อ.บ้านกรวด ปราสาทหนองปล่อง อ.นางรอง ซึ่งเป็นที่พักคนเดินทาง ส่วนที่เป็นอโรคยาศาลก็พบจำนวนมากเช่นกุฏิฤาษีโคกเมือง กุฏิฤาษีหนองบัวราย อ.ประโคนชัย ปราสาทโคกงิ้ว อ.ปะคำ กู่ฤาษีบ้านหนองเยือง อ. บ้านใหม่ไชยพจน์ เป็นต้น ซึ่งบางแห่งยังอยู่ในสภาพดี มีรูปแบบชัดเจน แต่บางแห่งพังทลายจนไม่สามารถทราบรูปแบบที่แท้จริงได้ บางแห่งถูกทำลายสูญหายบางแห่งสร้างอาคารซ้อนทับ แต่ทุกแห่งก็น่าสนใจศึกษาแทบทั้งสิ้น
ส่วนรูปแบบของที่พังคนเดินทาง จะสร้างด้วยศิลาแลงและหินทราย เป็นอาคารรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า ตอนหน้ามีประตูทางเข้า เป็นห้องโถงยาว มีหน้าต่าง ส่วนท้ายของอาคาร ทำ เป็นยอดปราสาท เช่น ปราสาทตาเมือน อ.กาบเชิง จ. สุรินทร์ เป็นต้น

โบราณสถานที่เรียกว่าที่พักคนเดินทางและโรงพยาบาลหรืออโรคยาศาล ที่พระเจ้าชัยวรมันที่ 7 พระมหากษัตริย์เขมร โปรดให้สร้างขึ้นเป็นจำนวนมากทั่วราชอาณาจักรของพระองค์โดยเฉพาะที่สร้างขึ้นตามเส้นทางจากเมืองพระนครหลวงมายังเมืองพิมายนั้น ได้พบในจังหวัดบุรีรัมย์เป็นจำนวนมาก และเนื่องจากโบราณสถานดังกล่าว มีขนาดเล็ก สร้างด้วยศิลาแลงเป็นส่วนใหญ่ มีสีค่อนข้างดำคล้ำ ใช้หินทรายประดับตกแต่งบ้างเพียงเล็กน้อยและส่วนสำคัญของปราสาท เช่น ทับหลัง และรูปเคารพสูญหายไป บางชิ้นนำไปเก็บรักษาไว้ตามพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ทำให้ปราสาทขาดความน่าสนใจ อีกทั้งยังขาดการเอาใจใส่ดูแลรักษาเท่าที่ควร จึงทำให้โบราณสถานประเภทนี้อยู่ในสภาพชำรุดทรุดโทรม
แต่อย่างไรก็ตาม ขณะนี้กรมศิลปากรได้ดำเนินการขุดแต่งกุฏิฤาษี บ้านโคกเมือง และกุฏิฤาษีบ้านหนองบัวราย โดยปรับภูมิทัศน์และเคลื่อนย้ายราษฏรที่บุกรุกเข้าไปสร้างที่อยู่อาศัยในเขตโบราณสถานเพื่อพัฒนาให้เป็นแหล่งท่องเที่ยวที่น่าสนใจอีกแห่งหนึ่งของจังหวัดบุรีรัมย์
ท่านละครับ เคยไปชมบ้านมีไฟและโรงพยาบาลในอดีตแล้วหรือยัง

Share on Facebook

รศ.วิสุทธิ์  ภิญโญวาณิชกะ

ภาพ : ปราสาทเขาน้อย  จังหวัดสระแก้ว

“ในอดีต ปราสาทที่ได้เอ่ยนามมาแล้วนั้น ล้วนมีความสำคัญ เป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ของผู้เสื่อมใสศรัทธา มีผู้คนดูแลรักษาเป็นจำนวนมาก แต่ในปัจจุบันปรากฏว่า ปราสาทเหล่านั้นอยู่ในสภาพปรักหักพัง ขาดคนเอาใจใส่ดูแลรักษา อาจทำให้มองเห็นสัจธรรมของความเจริญรุ่งเรืองและความเสื่อมของอำนาขและความดับสูญของสรรพสิ่งทั้งปวง”

ปัญหาสำคัญประการหนึ่งของผู้ที่ไม่รู้ภาษาเขมร แต่สนใจศึกษาศิลปะเขมร และสถาปัตยกรรมร่วมแบบเขมรในประเทศไทยหรือปราสาทหิน ก็คือ ชื่อปราสาท ทั้งนี้เพราะชื่อปราสาทต่างๆ ที่ตั้งกระจัดกระจายอยู่ทั่วไปทางภาคอีสานโดยเฉพาะอย่างยิ่งอีสานตอนใต้นั้น มาจากหลายภาษา มีทั้งภาษาไทย ภาษาลาว ภาษาเขมร ภาษาส่วยและภาษาท้องถิ่น บางชื่อก็มาจากต่างภาษาผสมกัน จึงทำให้จำยาก ออกเสียงลำบาก และไม่เข้าใจความหมายของชื่อเหล่านั้น

แต่อย่างไรก็ตาม ชื่อของปราสาทส่วนใหญ่จะเป็นภาษาไทย ส่วนที่เป็นภาษาลาว ก็เข้าใจได้ง่าย เพราะภาษาคล้ายคลึงกัน และคุ้นเคยดีอยู่แล้ว แต่ซื่อที่เป็นภาษาเขมร เช่น ปราสาทสดกก๊อกธมกิ่งอำเภอโคกสูง จังหวัด สระแก้ว ฟังไม่ค่อยคุ้นหู ก็อาจจะมีปัญหาอยู่บ้าง แต่ชื่อที่เป็นภาษาเขมร ก็มีไม่มากนัก พอจดจำทำความเข้าใจกันได้ ก็จะขอนำชื่อเหล่านั้นสัก 2 – 3 ชื่อมาวิเคราะห์หาความหมาย พอให้เข้าใจเพื่อเป็นส่วนช่วยเสริมในการศึกษาศิลปะเขมรและศิลปะร่วมแบบเขมร ในประเทศไทยต่อไป
การวิเคราะห์ภาษาคงต้องหาคนช่วย เพราะรู้ภาษาเขมรเพียงเล็กน้อย ก็ได้ผู้ช่วยศาสตราจารย์สัทธา อาริยะธุกันต์ อาจารย์ภาควิชาภาษาไทย มหาวิทยาลัยราชภัฏบุรีรัมย์ ผู้เชียวชาญด้านการอ่านจารึกและภาษาโบราณ โดยเฉพาะอย่างยิ่งภาษาเขมร ช่วยกันวิเคราะห์ ดังนั้น ความดีก็คงต้องมอบให้แก่ท่านและขอขอบพระคุณอย่างสูงไว้ ณ โอกาสนี้ด้วย

ชื่อของปราสาทที่เป็นภาษาเขมรนั้น ส่วนใหญ่จะอยู่แถวจังหวัดสุรินทร์ บุรีรัมย์ ศรีษะเกษ อุบลราชธานี สระแก้ว ซึ่งเป็นจังหวัดชายแดนประเทศเขมา ส่วนจังหวัดที่อยู่ห่างชายแดนออกไป เช่น จังหวัดนครราชสีมา ร้อยเอ็ด มหาสารคาม สกลนคร ฯลฯ ชื่อปราสาทมักจะเป็นภาษาไทยหรือภาษาลาว จะหลงเหลือเป็นภาษาเขมรอยู่บ้างก็น้อยมาก เช่น ปราสาทนารายณ์เจงเวง อำเภอเมือง จังหวัดสกลนคร เป็นต้น
บทความนี้ จะนำชื่อปราสาทหินที่เป็นภาษาเขมร มาวิเคราะห์ความหมายที่น่าจะเป็นไปได้ และสมเหตุสมผลสัก 2 – 3 ชื่อเพื่อเป็นแนวทางในการศึกษาค้นคว้าต่อไป ปราสาทดังกล่าวได้แก่

1. ปราสาทตระเปียงเตีย ตั้งอยู่ที่บ้านหนองเกาะ ตำบลลำดวน อำเภอลำดวน จังหวัดสุรินทร์ เป็นปราสาทที่มีผังเป็นรูปสี่เหลี่ยมจตุรัสก่อด้วยอิฐซ้อนกันขึ้นไปสี่ชั้น ยอดทำเป็นทรงดอกบัวตูมมีประตูทางเข้าทางทิศตะวันออก รูปแบบศิลปกรรมเป็นแบบลาวรุ่นสมัยอยุธยาตอนปลาย หรือสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น (กรมศิลปากร.2538:125) ปราสาทแห่งนี้กรมศิลปากรได้ขึ้นทะเบียนและกำหนดเขต โบราณสถานแล้วโดยประกาศในราชกิจจานุเบกษาเล่ม 52 ตอนที่ 75 วันที่ 8 มีนาคม 2478 และเล่มที่ 99 ตอนที่ 155 วันที่ 21 ตุลาคม 2525 เนื้อที่ 1 งาน 33 ตารางวา
ตระเปียงเตีย เป็นภาษาเขมร ถ้าแปลตามตัวอักษร “ตระเปียง” แปลว่า บ่อหรือหลุมที่มนุษย์ขุดขึ้น เป็นสระน้ำ หรือ บาราย ซึ่งปราสาททุกแห่งมักจะมี โดยผู้สร้างปราสาทจะขุดขึ้นเพื่อกักเก็บน้ำไว้ใช้ประโยชน์ในศาสนสถาน-ชุมชน และใช้ดินที่ขุดขึ้นจากสระปรับบริเวณที่จะสร้างปราสาท หรือแหล่งน้ำที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติ ส่วน “เตีย” แปลว่า เป็ด รวมแล้ว แปลความให้สละสลวยว่า หนองเป็ดน้ำ
นกเป็ดน้ำนั้น ตามปกติมักจะอพยพย้ายถิ่น เมื่ออากาศในแถบที่มันอาศัยอยู่หนาวจัด จะพากันหลบลมหนาวมาหากินในแถบที่อากาศอบอุ่นกว่า
ตระเปียงเตีย ในอดีต น่าจะมีอากาศอบอุ่นสบาย เป็นแหล่งที่มีสัตว์น้ำชุกชุม จึงทำให้มีนกเป็ดน้ำมาอาศัยอยู่เป็นจำนวนมาก
แหล่งโบราณคดี ที่ชาวบ้านเรียกว่า “ถ้ำเป็ดทอง” (มีจารึกของพระเจ้าจิตเสน ประมาณพุทธศตวรรษที่ 11 ) อยู่ที่อำเภอประคำ จังหวัดบุรีรัมย์ ในอดีต อากาศก็คงอบอุ่นสบายดี จึงมีนกเป็ดน้ำมาอาศัยอยู่เป็นจำนวนมากเช่นกัน
ถ้ำเป็ดทองนี้ ชาวบ้านเล่าขานกันต่อๆ มาว่า วันดีคืนดี (วันเพ็ญ) จะมีเป็ดสีทองลอยเต็มลำน้ำ แต่ไม่เคยมีใครจับตัวมันได้เลยบริเวณนั้นจึงกลายเป็น “อาถรรพ์สถาน” แต่ปัจจุบันชาวบ้านถากถางทำไร่หมด ตัวถ้ำก็ทรุดจนเกือบจะไม่เห็นจารึกแล้ว
อย่างไรก็ตาม การจะทราบว่าปราสาทชื่ออะไรจริงๆ คงต้องหาหลักฐานมาประกอบการสันนิษฐานมากมาย เช่น จารึกที่ปรากฏอยู่ที่ปราสาทแห่งนั้น เป็นต้น แต่การค้นพบ และการตั้งชื่อปราสาทโดยทั่ว ๆ ไป มักตั้งตามภูมินามที่ปรากฏในปัจจุบัน หรือตั้งตามนามผู้สร้าง ตามภาพหรือลวดลายที่ปรากฏบนปราสาท ตามนิทานปรัมปรา หรือ ความเชื่อ (ลัทธิ) ดังนั้น ตระเปียงเตีย จึงเป็นชื่อปราสาทที่ตั้งภูมินาม เพราะมีสระหรือหนองน้ำปรากฏอยู่

2. ปราสาททนง ตั้งอยู่ที่บ้านปราสาททนง ตำบลปราสาททนง อำเภอปราสาท จังหวัดสุรินทร์ ปราสาทแห่งนี้เดิมเป็นเนินดินขนาดใหญ่ปัจจุบันได้มีการขุดแต่งแล้วโดยหน่วย ศิลปากรที่ 6 เมื่อปี พ.ศ. 2537 พบฐานปราสาทที่ก่อด้วยศิลาแลง 2 ฐานอยู่ใกล้เคียงกัน ตามทำเนียบโบราณสถานขอมในประเทศไทยของกรมศิลปากร เล่ม 3 จังหวัดสุรินทร์ ไม่ปรากฏหลักฐานการขึ้นทะเบียน
นามปราสาททนง เฉพาะ ทนง ออกสำเนียงเขมรว่า “ทะน็วง” แปลเป็นภาษาไทย คือ ประดู่ แปลโดยรวมคือปราสาทประดู่ซึ่งเป็นภูมินามของบริเวณนั้นว่ามีต้นประดู่เกิด ขึ้นมาก การตั้งชื่อปราสาทตามชื่อต้นไม้ มีปรากฏที่อื่นอีกเช่นปราสาทระแงง(ปราสาทศีขรภูมิ จังหวัดสุรินทร์) ซึ่งคำนี้เป็นภาษาเขมร แปลเป็นภาษาไทยคือ ต้นติ้ว หรือ แต้ว ซึ่งมีใบออกรสเปรี้ยว ดอกสีขาวออกชมพู ชาวบ้านนำยอดหรือดอกมาประกอบผักจิ้มหรือแกง ส่วนประดู่ ดอกจะเป็นสีเหลืองอ่อน ออกดอกตามก้านเรียงกันไป ดอกไม่ย้อยเป็นพวงเหมือนดอกชัยพฤกษ์ คนโบราณอาจใช้ดอกประดู่เป็นส่วนประกอบในพิธีกรรมก็เป็นได้ แต่ความสมเหตุสมผลของชื่อปราสาททนง น่าจะเพราะใช้ไม้ประดูสร้างส่วนสำคัญของปราสาท เช่น ประตูหรือฝ้าเพดาน เป็นต้น

3. ปราสาทปลายบัด ตั้งอยู่บนเขาปลายบัดบ้านโคกเมือง ตำบลจระเข้มาก อำเภอประโคนชัย จังหวัดบุรีรัมย์ โบราณสถานแห่งนี้มีปราสาทก่ออิฐ เสากรอบประตูและทับหลังทำด้วยหินทราย และบรรณาลัยก่อด้วยศิลาแลง เสากรอบประตูทำด้วยหินทรายทั้งปราสาทและบรรณาลัยอยู่ในสภาพปรักหักพัง ตามทำเนียบโบราณสถานขอมในประเทศไทยของกรมศิลปากร เล่ม 2 จังหวัดบุรีรัมย์ ไม่ปรากฏหลักฐานการขึ้นทะเบียน
“ปลายบัด” หรือ “ไปรบัด” ไม่ทราบสำเนียงที่ชาวบ้านดั้งเดิมออกเสียงอย่างไร แต่ชื่อที่เป็นทางการคือ ปราสาทปลายบัด ซึ่งถ้าให้สันนิษฐานด้านการกลายเสียง ก็จะได้รสชาติมากยิ่งขึ้น ดูคำว่า “ไปรบัด” ก่อน ถ้าชาวบ้านออกสำเนียงเช่นนี้ ก็แปลว่า ป่าหาย แต่ถ้าเอาคำว่า “ปลายบัด” มาตีความ ก็สามารถตีความได้เป็น 2 นัยคือ
ข้อแรก “ปลาย” เป็นภาษาไทย แปลว่า ยอด ส่วนคำว่า “ บัด “ เป็นภาษาเขมาแปลว่า หาย รวมความว่า ยอดหาย ปราสาทปลายบัดก็แปลว่าปราสาทยอดหาย ที่แปลว่า ปราสาทยอดหายนั้น บางทีชาวบ้านมองปราสาทนี้ซึ่งบังยอดเขาอยู่ มองไม่เห็นยอด จึงเรียกว่าปราสาทยอดหาย หรือปราสาทสร้างไม่เสร็จตามทฤษฎีการสร้างปราสาทของผู้มีอำนาจโบราณ คือ ต้องสร้างไม่ให้เสร็จ บังเอิญค้างเฉพาะส่วนยอดไว้ และสมัยต่อมาก็ไม่มีใครไปสร้างเพิ่มเติม ยอดปราสาทที่สร้างไม่เสร็จก็คงอยู่เช่นนั้น ชาวบ้านที่พบเห็น จึงเรียกว่า “ ปราสาทปลายบัด” หรือปราสาทยอดหายเรื่อยมา
มีข้อน่าสังเกตอีกประการหนึ่งของชื่อปราสาทปลายบัด คือ อาจมาจากการเพี้ยนเสียงว่า “ปราสาทปลายบาตร” ที่สันนิฐานอย่างนี้ก็ เพราะศาสนสถานบางแห่ง ได้รับอิทธิพลศาสนาพุทธ ยอดปราสาทอาจทำเป็นรูปคล้ายบาตรพระ ชาวบ้านจึงเรียกตามที่เห็นว่าปราสาทปลายบาตร นานๆ เข้าเสียงจึงกร่อนเป็นปลายบัดได้
ข้อสอง “ปลาย” เป็นภาษาเขมรเพี้ยนมาจากคำว่า “บาราย” ซึ่งคนเขมรพื้นบ้านยังใช้คำว่า “ปลาย” กันทั่วไปในการเรียกหนองน้ำคำเขมรอื่นๆ ที่มีการกลายสียงระหว่าง “ร” และ “ล” มีหลายคำเช่น ก็อนด็อร ออกเสียงเป็น ก็อนด็อล (แปลว่า หนู) ขน็อร ออกเสียง ขน็อล (แปลว่าขนุน) เป็นต้น ดังนั้นคำว่าบารายอาจ เพี้ยนเป็นปลายและแปลรวมว่า “หนองน้ำหาย” ซึ่งถ้าดูสภาพพื้นที่ของปราสาทที่ตั้งอยู่บนยอดเขา แต่ไม่มีแหล่งน้ำใกล้ ๆ ต้องลงไปหาแหล่งน้ำที่เชิงเขาก็น่าจะสันนิษฐานอย่างนั้นได้

4. ปราสาทนารายณ์เจงเวง ตั้งอยู่ที่อำเภอเมือง จังหวัดสกลนครเป็นปราสาทขนาดเล็กสมัยบาปวน องค์ปราสาทมีประตูทางเข้าทางทิศตะวันออก ส่วนประตูอีก 3 ด้าน เป็นประตูหลอกทับหลังของปราสาทเป็นภาพแกะสลักเรื่องพระกฤษณะต่อสู้กับสิงห์ ส่วนหน้าบันแกะสลักเรื่องศิวนาฏราชและนารายณ์บรรทมสินธุ์
คำว่า “เจงเวง” เป็นภาษาเขมรที่แปลเป็นอย่างอื่นไม่ได้เลยนอกจากแปลว่า “พระบาทยาว” รวมความแปลว่า “ปราสาทนารายณ์พระบาทยาว” “เจง” มาจากเจิง แปลว่า ขา (พระบาท) “เวง” มาจาก “แวง” แปลว่ายาว นับเป็นชื่อปราสาทที่ออกสำเนียงตามการพูดมากกว่าจะดูที่การสะกดเพราะชื่อ หมู่บ้านส่วนใหญ่มักออก “แวง” ทั้งนั้น เช่น บ้านหนองแวง บ้านหนองแวงควง บ้านโคกแวง บ้านสามแวง บ้านดงแวง ฯลฯ ชื่อปราสาทนี้ออกจะแสดงถึงความชั่งสังเกตของชาวบ้านที่ไปพบเห็นว่า ภาพแกะสลักนารายณ์บรรทมสินธุ์บนหน้าบันด้านทิศเหนือของปราสาท มีจุดเด่นที่พระนารายณ์มีพระบาทยาว จึงตั้งชื่อปราสาทว่า นารายณ์เจงเวง หรือ อาจตั้งตามเทวนิยายเรื่อง วามนาวตาร วิษณุตรีวิกรม หรือที่รู้จักกันดีว่า “นารายณ์ย่างสามขุม” เรื่องก็มีอยู่ว่าท้าวพลีซึ่งเป็นอสูรได้ทำพิธีบูชายัญ ทำให้มีฤทธิ์เพิ่มขึ้นมากมาย จนสามารถยึดมนุษย์โลกและเทวโลกได้ ทำให้ฝ่ายเทพเดือดร้อน เป็นเหตุให้พระนารายณ์ต้องอวตารลงมาปราบ พระนารายณ์ได้อวตารลงมาเกิดเป็นพราหมณ์เตี้ยชื่อวามน และเข้าไปร่วมพิธีบูชายัญกับท้าวพลี จนสามารถทำให้ท้าวพลีไว้เนื้อเชื่อใจ และสัญญาว่าจะให้ทุกสิ่งทุกอย่างที่พราหมณ์เตี้ยต้องการ พราหมณ์เตี้ยขอแผ่นดินเพียงสามก้าว ซึ่งท้าวพลีก็ยินดียกให้ พราหมณ์เตี้ยจึงเนรมิตกายให้ใหญ่ขึ้นจนสุดประมาณได้ และก้าวสามก้าวก็ได้โลกทั้งสาม คือมนุษย์ บาดาล และสวรรค์ ซึ่งอาจเป็นสาเหตุให้ตั้งชื่อปราสาทแห่งนี้ว่านารายณ์พระบาทยาวก็ได้

5. ปราสาทสดกก๊อกธม ตั้งอยู่ที่ตำบลโคกสูง กิ่งอำเภอโคกสูง จังหวัดสระแก้ว เป็นปราสาทขนาดเล็กสมัยบาปวนสร้างในสมัยพระเจ้าอุทัยทิตยวรมันที่ 2 ในพุทธศตวรรษที่ 11 ปราสาทสดกก๊อกธม ตั้งอยู่ในกำแพงแก้วที่มีโคปุรุหรือทางเข้าทั้ง 4 ทิศ หน้าปราสาทมีบรรณาลัย 2 หลังนอกกำแพงแก้วเป็นบารายโดยรอบเว้นทางเข้าด้านทิศตะวันออกและทิศตะวันตก ขณะนี้กรมศิลปากรกำลังทำการบูรณะ
“สดก” เป็นภาษาเขมร แปลว่า รก ทึบ หนา ก๊อก อาจมาจากคำว่า “กก” แปลว่านก ประเภทนกยาง นกกระสา หรือมาจาก กุก ซึ่งแปลว่าต้นกก ที่ชาวบ้านนำมาทอเสื่อ หรือ ก๊อก เพี้ยนมาจากคำว่า “โคก” ซึ่งแปลว่า โคก เนิน ส่วน ธม แปลว่า ใหญ่ ถ้าจะแปลตามที่แจกศัพท์ คำว่า “สดกก๊อกธม” อาจแปลได้ว่า
ปราสาทนกยางใหญ่มีจำนวนมาก
ปราสาทที่มีต้นกกขึ้นหนาแน่นมาก (ลำต้นใหญ่)
ปราสาทโคกใหญ่ (ป่า) รก ทึบ
ส่วนที่มีการเรียก “กก” แปลเป็นโคนไม้ ตามภาษาไทยพื้นบ้าน อาจแปลได้เช่นกันว่า ปราสาทที่มีโคนไม้ใหญ่ๆ หนาทึบแต่ถ้าจะแปลให้ได้ความสมเหตุสมผล ก็คือ ปราสาทที่มีต้นกกขึ้นรกหนาทึบมากกว่า เพราะโดยรอบปราสาทมีบารายและมีต้นกกขึ้นเต็มไปหมด

อย่างไรก็ตาม ไม่ว่าจะแปลหรือเรียกชื่ออย่างไรก็ตาม ความสำคัญของปราสาทสดกก๊อกธม มิใช่อยู่แต่เพียงเป็นโบราณสถานที่เก่าแก่เท่านั้น แต่จารึกพบที่ปราสาทแห่งนี้ จำนวน 2 หลักนั้น มีความสำคัญต่อการศึกษาประวัติศาสตร์ ราชวงศ์เขมรเป็นอย่างมากเพราะจารึกได้กล่าวถึงลำดับราชวงศ์ของกษัตริย์เขมร ไว้ค่อนข้างละเอียด
สรุปได้ว่า ชื่อปราสาทหินซึ่งส่วนหนึ่งเป็นภาษาเขมรนั้น มักเป็นชื่อที่ตั้งขึ้นใหม่ตามภูมินามที่ปราสาทนั้นตั้งอยู่ หรือตั้งตามชื่อบุคคลที่มีชื่อเสียง บุคคลหรือครอบครัวแรกที่อพยพเข้ามาอยู่ในบริเวณนั้น ตั้งตามภาษาถิ่นที่ชุมชนเหล่านั้นใช้สื่อสาร ตามลักษณะของรูปภาพและลวดลายที่ประดับตกแต่งปราสาท หรือตามนิยาย ปรัมปราและความเชื่อของชุมชน การรู้ความหมายของชื่อปราสาทคงจะเพิ่มรสชาติในการศึกษาศิลปะร่วมแบบเมรใน ประเทศไทยให้แก่ผู้สนใจมากยิ่งขึ้น เพราะอย่างน้อยก็ได้เห็นสภาพโดยรวมบริเวณชุมชนที่ปราสาทนั้นตั้งอยู่ แต่จะให้ดีก็ต้องเข้าไปสัมผัสชุมชน สัมผัสปราสาทเหล่านั้นด้วยตัวท่านเอง เป็นบรรยากาศอีกรูปแบบหนึ่งที่น่าสนใจมากครับ
แต่อย่างไรก็ตาม ในอดีต ปราสาทที่ได้เอ่ยนามมาแล้วนั้นล้วนมีความสำคัญ เป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ของผู้ที่เสื่อมใสศรัทธา มีผู้คนดูแลรักษาอยู่เป็นจำนวนมาก เช่น ปราสาทสดกก๊อกธม ปรากฏว่ามีผู้ดูแลทั้งข้างขึ้นและข้างแรมถึง 151 คน แต่ในปัจจุบันปรากฏว่า ปราสาทเหล่านั้นอยู่ในสภาพปรักหักพัง ขาดคนเอาใจใส่ดูแลรักษา อาจทำให้มองเห็นสัจธรรมของความเจริญรุ่งเรืองความเสื่อมของอำนาจและความดับ สูญของสรรพสิ่งทั้งปวง

Share on Facebook

ทับหลังจำลอง : เจตนาที่แฝงเร้น

รศ.วิสุทธิ์  ภิญโญวาณิชกะ

เผยแพร่ใน สยามรัฐรายวัน 10  มกราคม  2541

ในช่วงนี้ เรื่องราวของปราสาทเมืองต่ำ ที่ตั้งอยู่ที่บ้านโคกเมือง ตำบลจระเข้มาก อำเภอประโคนชัย จังหวัดบุรีรัมย์นั้น ได้รับการนำเสนอถึงความงาม ความสำคัญและความสมบูรณ์ในการบูรณะจากสื่อต่าง ๆ ค่อนข้างมากเป็นพิเศษ ทั้งนี้เพราะปราสาทดังกล่าวเป็นโบราณสถานที่สำคัญแห่งหนึ่ง ในโครงการแหล่งโบราณคดีเฉลิมพระเกียรติ ที่กรมศิลปากรได้ดำเนินการบูรณะจนสำเร็จลุล่วงตามเป้าหมาย เพื่อร่วมเฉลิมฉลองในวโรกาสมหามงคลที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงครอง สิริราชสมบัติครบ 50 ปี ในปีพุทธศักราช 2539 และเมื่อวันจันทร์ที่ 10 พฤศจิกายน 2540 ที่ผ่านมา สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ได้เสด็จพระราชดำเนินมาทรงเปิดปราสาท ทำให้พสกนิกรที่เฝ้าทูลละออกพระบาท ณ ที่นั้นต่างปลาบปลื้มและสำนึกในพระมหากรุณาธิคุณล้นเกล้าล้นกระหม่อมหาที่ สุดมิได้

ปราสาทเมืองต่ำ เป็นเทวสถานในศาสนาฮินดู ลัทธิไศวนิกายสร้างขึ้นราวพุทธศตวรรษที่ 16 เป็นปราสาทก่ออิฐ 5 หลัง ตั้งอยู่บนฐานศิลาแลงเดียวกัน หันหน้าไปทางทิศตะวันออก ล้อมรอบด้วยระเบียงคดที่มีผังเป็นรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส มีประตูทางเข้าทั้งสี่ทิศ จากระเบียงคดออกไปเป็นสระน้ำรูปตัวแอล 4 สระ ทั้งสี่มุม ถัดไปเป็นกำแพงแก้วที่มีประตูทางเข้าทั้งสี่ทิศ ซึ่งกรมศิลปากรได้ขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานสำคัญของชาติไว้ตั้งแต่วันที่ 8 มีนาคม 2478

ถ้าท่านไปชมปราสาทเมืองต่ำในช่วงนี้ ท่านจะพบว่า กรมศิลปากรได้บูรณะและพัฒนาโบราณสถานแห่งนี้ไว้อย่างดี โดยย้ายประตูทางเข้าชมปราสาทจากด้านทิศตะวันออกไปไว้ทางด้านทิศตะวันออกเฉียงเหนือ และจัดแยกสถานที่จอดรถ ศูนย์ข้อมูล และร้านจำหน่ายสินค้าไว้ต่างหาก จนเป็นระเบียบเรียบร้อยดี ทั้งนี้เพื่อไม่ให้เสียภูมิทัศน์ขององค์ปราสาท ดังนั้น ผู้เข้าชมจึงมีโอกาสได้เดินจากประตูทางเข้าไปยังด้านหน้า ทำให้สามารถมองเห็นสภาพบริเวณโดยทั่วไปของปราสาท ซึ่งคงสร้างความรู้สึกประทับใจได้พอสมควร
บริเวณประตูทางเข้า นอกจากจะมีศาลาที่พักและมีข้อมูลเกี่ยวกับปราสาท และซุ้มจำหน่ายบัตรผ่านประตูแล้ว ยังมีทับหลังหน้าบัน และเสากรอบประตูทางเข้าของปราสาทประธานจำลองตั้งแสดงไว้ด้วย
และเนื่องจากการจำลองได้ใช้วิธีหล่อ จึงดูเหมือนจริงทุกอย่างซึ่งถ้าไม่มีป้ายบอกว่าเป็นการจำลองผู้ชมก็จะไม่สามารถทราบได้เลยว่าสิ่งที่เห็นอยู่ตรงหน้านั้นเป็นของจริง หรือของที่ทำเลียนแบบขึ้นใหม่เท่าที่สังเกต ประชาชนที่มาดู จะรู้สึกชื่นชมกับกรมศิลปากรที่สามารถทำได้เหมือนของจริง และพากันถ่ายรูปไว้เป็นที่ระลึก
นับว่าเป็นโชคดีของผู้เข้าชมปราสาทเมืองต่ำ ที่ได้ทราบว่ามีการจำลองทับหลัง หน้าบัน และเสากรอบประตู เพราะเป็นความรู้ซึ่งแตกต่างกับที่ปราสาทหินพนมรุ้ง เพราะที่นั่น มีการจำลองทวารบาล เทพประจำทิศ เศียรนาค และอื่น ๆ เป็นจำนวนมาก โดยใช้วิธีหล่อจากของจริงเช่นเดียวกัน แต่ไม่มีป้ายบอกว่าเป็นของจำลอง จึงไม่มีใครทราบว่าส่วนไหนเป็นของจริง ส่วนไหนเป็นของจำลอง ก็เลยไม่ได้รับความรู้
ความจริงแล้ว กรมศิลปากรน่าจะประชาสัมพันธ์ให้ประชาชนทั่วไปได้ทราบถึงเหตุผลที่จะต้องจำลองทับหลัง หน้าบัน และเสากรอบประตูของปราสาทเมืองต่ำ ควรแจ้งให้ทราบว่าได้จำลองไว้ทั้งหมดกี่ชิ้น เอาไปเก็บไว้ที่ไหนบ้าง และเหตุผลที่ต้องนำของจริงไปไว้ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติพิมาย จ.นครราชสีมา ทั้งนี้เพื่อสร้างความเข้าใจที่ถูกต้องร่วมกัน เพราะโบราณสถานนั้น เป็นสมบัติของชาติของประชาชน ไม่ได้เป็นของใครคนใดคนหนึ่ง การดำเนินการใดใดประชาชนควรจะได้มีส่วนรับรู้ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง การเคลื่อนย้ายชิ้นส่วนของปราสาทออกจากที่ตั้ง
หรือ กรมศิลปากร ลืมเสียแล้วว่า สมเด็จฯกรมพระยาดำรงราชานุภาพ (2531.37) ได้ตรัสสั่งเมื่อครั้งเสด็จปราสาทหินพนมรุ้งและปราสาทเมืองต่ำ เมื่อปี พ.ศ. 2472 ว่า “ให้รักษาหินจำหลักลวดลายไว้มิให้เป็นอันตราย และมีประกาศห้ามมิให้ผู้หนึ่งผู้ใดมานำเอาไปจากที่เดิม”

Share on Facebook