รศ.วิสุทธิ์ ภิญโญวาณิชกะ / วิทยา ปั้นแพทย์

ในบรรดาวัดเก่าทั้งในเกาะเมืองและนอกเกาะเมืองพระนครศรีอยุธยาที่มีอยู่เป็นจำนวนนับร้อยวัดนั้น วัดที่มีพระมหาธาตุเจดีย์ เช่น วัดพุทไธสวรรย์ วัดมหาธาตุ วัดราชบูรณะ ฯลฯ นั้น จะพบว่าภายในองค์พระมหาธาตุเจดีย์ จะมีกรุ ซึ่งภายในกรุ นอกจากจะบรรจุพระบรมสารีริกธาตุและเครื่องบูชา เช่น แก้วแหวนเงินทองแล้ว ยังได้บรรจุพระพิมพ์ไว้เป็นจำนวนมากอีกด้วย

ปรางค์วัดราชบูรณะ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา 2518

วัดที่ปรากฏว่าได้พบพระพิมพ์มากมายมหาศาล เป็นจำนวนกว่าแสนองค์ในกรุปรางค์ ได้แก่วัดราชบูรณะซึ่งตั้งอยู่ฟากตะวันตกของถนนชีกุน ภายในเกาะเมืองพระนครศรีอยุธยา

วัดนี้สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 2 (เจ้าสามพระยา) เป็นผู้สถาปนาขึ้นเมื่อปีมะโรง พ.ศ. 1967 เพื่อเป็นการระลึกถึงพระเชษฐาธิราชทั้งสองพระองค์ คือเจ้าอ้ายพระยาและเจ้ายี่พระยา ที่ทรงกระทำยุทธหัตถีกัน และสิ้นพระชนม์ทั้งคู่ พระองค์ซึ่งเป็นอนุชาได้สืบราชสมบัติต่อมา จึงได้ทรงสร้างสถูปขึ้น 2 องค์ ตรงบริเวณที่กระทำยุทธหัตถี และทรงสร้างวัดราชบูรณะขึ้นในบริเวณที่ถวายพระเพลิงพระบรมศพ และเพื่อให้เป็นวัดที่สมบูรณ์แบบ พระองค์ได้สร้างพระมหาธาตุเจดีย์เพื่อบรรจุพระบรมสารีริกธาตุและสร้างโบสถ์วิหารอย่างงดงาม

ภายในองค์พระมหาธาตุเจดีย์ ซึ่งสร้างเป็นทรงปรางค์ ทรงโปรดให้ช่างสร้างเป็นกรุสี่เหลี่ยม กว้าง ด้านละ 1.40 เมตร ผนังกรุโปรดให้เขียนภาพจิตรกรรมฝาผนัง เรื่องอดีตพุทธ ทรงประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุ เครื่องบูชาที่เป็นเพชรนิลจินดา พระพุทธรูป มีทั้งพระพุทธรูปสมัยทวารวดี อู่ทอง อยุธยา และพระพิมพ์เนื้อชินกว่าแสนองค์

เมื่อคราวเสียกรุงครั้งที่ 2 ในปี พ.ศ. 2310 พม่าได้เผาเมือง พระบรมมหาราชวัง และวัดวาอารามเสียหายยับเยิน ในพงศาวดารกล่าวไว้ชัดเจนว่า “ ได้เกิดเพลิงไหม้ขึ้นที่ท่าทราย ไหม้ลามมาสะพานช้าง ข้ามมาติดป่ามะพร้าว ป่าโทน ป่าทอง ป่ายา จนถึงวัดราชบูรณะ วัดมหาธาตุ เพลิงได้ไปหยุดที่วัดฉัททันต์” ซึ่งนับเป็นความเสียหายอย่างใหญ่หลวงของวัดราชบูรณะในครั้งแรก

เท่านั้นยังไม่พอ ในราวปี พ.ศ. 2499-2500 นักลักลอบขุดกรุพระได้ทะลวงองค์พระปรางค์เข้าไปขนเอาสมบัติภายในกรุไปเป็นจำนวนมากหมายร้อยชิ้น รวมทั้งพระพิมพ์เนื้อชินจำนวนหนึ่ง จนกระทั่งในเดือนกันยายน พ.ศ. 2500 กรมศิลปากรได้เปิดกรุองค์ปรางค์วัดราชบูรณะ และจากการเปิดกรุครั้งนี้ ได้สร้างความตะลึงพรึงเพริดให้แก่ทั้งเจ้าหน้าที่กรมศิลปากรและประชาชนชาวไทยทั่วไป เนื่องจากได้พบพระบรมสารีริกธาตุ พระพุทธรูปบูชาทองคำและสำริด 389 องค์ และเครื่องทองเพชรนิลจินดาเป็นจำนวนมาก นอกจากนั้นยังได้พบพระพิมพ์เนื้อชินในสภาพสมบูรณ์น้บร้อยพิมพ์ มีจำนวนกว่าแสนองค์

สิ่งของที่เจ้าหน้าที่กรมศิลปากรเก็บขึ้นมาได้จากวัดราชบูรณะนี้รวมทั้งสิ้น 2121 ชิ้น เฉพาะของที่ทำด้วยทอง นาค เงิน และเพชรนิลจินดา มีน้ำหนักถึง 10,919.5 กรัม ส่วนของที่ยึดคืนได้จากคนร้ายนั้นมีราคาเฉพาะทองรูปพรรณ และค่าบำเน็จอย่างปานกลางก็มีราคาถึง 1,185,270. บาทแล้ว (นสพ พิมพ์ไทย 15 ตค.2501)

พระพุทธรูป เครื่องทอง ที่พบในกรุปรางค์วัดราชบูรณะ เป็นส่วนหนึ่งที่เหลือจากการลักลอบขุดของคนร้าย ก่อนที่กรมศิลปากรจะเปิดกรุ อันนับว่ามีมูลค่าที่ประเมินมิได้ หากว่าสมบัติล้ำค่าของชาติในกรุไม่ถูกคนร้ายแตะต้องมาก่อนแล้ว จะมีมากมายและมีค่ามหาศาลเพียงใด ก็เป็นสิ่งที่น่าจินตนาการเป็นอย่างยิ่ง

เนื่องจากได้พบพระพิมพ์ในกรุเป็นจำนวนมาก ทางราชการจึงได้นำพระพิมพ์แบบที่ซ้ำกันซึ่งมีเป็นจำนวนมากให้ประชาชนเช่าไปบูชา รายได้จากการเช้านั้นนำมาสร้างพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติเจต้าสามพระยาดังที่ท่านเห็นอยู่ในปัจจุบัน

กรุปรางค์วัดราชบูรณะเมื่อถูกเปิดแล้ว กรมศิลปากรได้ทำบันได เพื่อให้สามารถเข้าไปชมภาพจิตรกรรมฝาผนังในกรุได้

ส่วนพระพิมพ์กรุวัดราชบูรณะมีความเก่าแก่กว่า 500 ปี ในปัจจุบันสนนราคาเช่ายังอยู่ในระดับปานกลาง ที่มีราคาแพงก็เฉพาะบางพิมพ์ เช่น พระยอดขุนพล พระหูยาน เป็นต้น ทั้งนี้เพราะพระกรุวัดราชบูรณะมักมีขนาดใหญ่ บางพิมพ์ใหญ่มาก เป็นพระแผงก็มี

ส่วนพระพิมพ์ขนาดเล็ก ่นิยมกันมากมายหลายชนิด ในที่นี้ขอนำเสนอเพียง 1 ชนิด คือ พระหูยาน

พระหูยาน

พระหูยานนั้น ได้มีเกจิอาจารย์ทางพระเครื่องได้กล่าวถึงพุทธลักษณะ ตลอดจนจุดสังเกตสำคัญๆ ไว้ ดังนี้ คือ เป็นพระพุทธรูปางมาร วิชัยทรงสามเหลี่ยมสูง ประทับนั่งบนฐานกลีบบัว 5 กลีบ เป็นแบบบัวชั้นเดียวก็มี บัวสองชั้นก็มี พระเกศาทำเป็นเส้นขมวดอยู่ข้างบน บางแบบทำเป็นฝาละมีครอบ ด้านหลังพระเว้าเป็นแอ่งคล้ายกลายกล้วย ชนิดด้านหลังเรียบ เรียกว่าหลังต้นพุทธ โดยทั่วไปมี 3 ขนาด คือ ใหญ่ กลาง เล็ก

เนื้อพระหูยานส่วนใหญ่ทำด้วยเนื้อชิน ส่วนเนื้ออย่างอื่น เช่น เนื้อดิน พบแห่งเดียวที่วัดป่ามะม่วง สุโขทัย ส่วนเนื้อสำริดยังไม่เคยเห็น

คำว่าชิน คือแร่ตะกั่วชนิดหนึ่ง ยังไม่มีใครแยกธาตุดูว่ามีธาตุอะไรบ้าง ที่รู้ๆกันคือเป็นโลหะผสมจากหลายชนิด เช่น ตะกั่ว ดีบุก พลวง สีขาว เรียกว่าชินเงิน ส่วนชินเขียว บางท่านเรียกว่า ชินสังฆวานร เพราะสีไปตรงกับตะปูสังฆวานร คำว่าสังฆะ แปลว่าผู้ยิ่งใหญ่ วานรแปลว่าลิง คือสีคล้ายพญาลิงนั่นเอง
พระหูยานมี 3 ประเภท
1. ประเภทบัวชั้นเดียว มี 3 ขนาด คือ พิมพ์ใหญ่ พิมพ์กลาง และพิมพ์เล็ก (พิมพ์ใหญ่กว้างประมาณ 2.6 ซม. สูงประมาณ 5.6 ซม.)
2. ประเภทบัวสองชั้น มีขนาดเดียว
3. ประเภทพิมพ์พิเศษ มีลวดลายและเครื่องอลังการประกอบองค์พระ มีหลายแบบหลายขนาด แต่มีจำนวนน้อย หาชมได้ยากมาก

จุดสังเกตพระหูยานวัดราชบูรณะ

1. มุ่มมวยพระเกศาคล้ายมอญโพกผ้า มีสองลอน

2. พระกรรณข้างซ้ายปลายล่างยาวลงมาต่อกับสังฆาฏิ

3. มีเส้นพิมพ์แตกภายในร่องสังฆาฏิ

4. มีเส้นพิมพ์แตกสองเส้นขนานกันคล้ายเขี้ยวงูในซอกรักแร้ด้านซ้าย

5. มีเส้นพิมพ์แตกจากปลายฝ่าพระบาทขวาลงมาในแนวดิ่งขนขอบด้านล่าง

6. มีเส้นพิมพ์แตก จากนิ้วนางพระหัตถ์ขวาลงมาเชื่อมต่อกับกลีบบัวด้านซ้ายมือ

7. มีเส้นพิมพ์แตกขนานกับเส้นรัดปะคต

8.เนื้อล้นแม่พิมพ์ในซอกแขนด้านขวาองค์พระ

9.มีเส้นพิมพ์แตกระหว่างริมฝีปากกับปลายคาง

10. มีเส้นพิมพ์แตกจากกรอบพระพักต์ด้านซ้ายมือผ่านปลายคิ้วลงมาที่โหนกแก้มเป็นเส้นโค้ง

จากที่นำเสนอมา จะเห็นได้ว่า วัดราชบูรณะนั้นนอกจากจะมีความสำคัญทางประวัติศาสตร์อยุธยา ซึ่งนอกจากจะพบพระบรมสารีริกธาตุ และเครื่องบูชาที่เป็นทองคำ เพชรนิลจินดาเป็นจำนวนมากมายมหาศาลแล้ว ยังได้พบพระพิมพ์เนื้อชินอีกเป็นจำนวนมาก พระพิมพ์ดังกล่าว ส่วนหนึ่งได้นำออกมาให้ประชาชนเช่าเพื่อนำไปสังการะบูชา ซึ่งปัจจุบันพระพิมพ์บางพิมพ์มีราคาค่อนข้างสูง และมีจำนวนน้อย หาดูได้ยาก

แต่อย่างไรก็ตาม หากสนใจพระพิมพ์ตามที่กล่าวมาก็สามารถไปชมได้ที่ี่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติเจ้าสามพระยา ถนนโรจนะ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

ถ้าหากไปชม ก็อย่าลืมไปนมัสการพระบรมสารีริกธาตุจากกรุปรางค์วัดมหาธาตุ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ที่ประดิษฐานอยู่ในพิพิธภัณฑ์ฯ แห่งเดียวกันนี้ด้วยนะครับ เพราะการได้นมัสการพระบรมสารีริกธาตุนั้น ถือเป็นมงคลอย่างยิ่ง

เอกสารอ้างอิง

ประชุม ชุ่มเพ็งพันธุ์ . เครื่องทองกรุงศรีอยุธยา. รุ่งเรื่องศิลป์การพิมพ์. ม.ป.ป.

หนังสือพิมพ์พิมพ์ไทย ฉบับที่ 15 ตุลาคม 2501.

Share on Facebook

รศ.วิสุทธิ์  ภิญโญวาณิชกะ

มติชนรายวัน ปีที่ 18 ฉบับที่ 6450  วันจันทร์ที่ 6  พฤศจิกายน 2538

ในปัจจุบันการนำพลาสติกมาใช้สร้างสรรค์สิ่งต่าง ๆ นั้นได้รับความนิยมสูงขึ้นเป็นอันมาก ทั้งนี้เพราะคุณสมบัติของพลาสติกมีค่อนข้างสูงสามารถนำมาใช้ได้อย่างกว้างขวาง เช่น ทำเครื่องใช้ เครื่องประดับตกแต่ง และเครื่องเรือน เป็นต้น
แต่อย่างไรก็ตาม พลาสติกนั้นถึงแม้จะมีคุณสมบัติค่อนข้างสูง แต่มีคุณค่าค่อนข้างต่ำ เมื่อเทียบกับวัสดุชนิดอื่น เช่น จานที่ทำด้วยดิน ( จาน กระเบื้อง ) ย่อมมีคุณค่าสูงกว่าจากที่ทำด้วยพลาสติก เป็นต้น
จึงอาจกล่าวได้ว่า คุณค่าของวัสดุนั้นมีความสำคัญไม่น้อยกว่าคุณสมบัติของวัสดุ ดังนั้นการสร้างสรรค์สิ่งต่าง ๆ ที่จำเป็นต้องการให้มีคุณค่าการเลือกวัสดุจึงมีความสำคัญเป็นอย่างยิ่ง เพราะจะต้องคำนึงถึงคุณค่าของวัสดุที่นำมาสร้างสรรค์ด้วย และถ้าสิ่งที่จะสร้างนั้น มีคุณค่าอยู่ในตัวเอง เช่น สัญลักษณ์หรือเครื่องหมายที่มีความสำคัญการเลือกวัสดุเพื่อใช้สร้างจะต้องพิถีพิถันเป็นพิเศษ เพื่อให้สัญลักษณ์นั้นมีคุณค่าสูงยิ่งขึ้น

กรมศิลปากร กระทรวงศึกษาธิการเป็นหน่วยงานของรัฐที่ทำงานด้านวัฒนธรรม ซึ่งเป็นงานที่เกี่ยวข้องในเรื่องคุณค่า ไม่ว่าจะเป็นงานด้านอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรม หรืองานประชาสัมพันธ์ให้เกิดความเข้าใจในคุณค่าความดีความงานของสิ่งต่าง ๆ        ฉะนั้นจึงถือเป็นหน่วยงานสำคัญที่รับผิดชอบในการรักษาเกียรติและศักดิ์ศรีของชาติ
เกี่ยวกับเรื่องคุณค่ากับกรมศิลปากร มีเรื่องที่ขอนำเสนอให้พิจารณา 2 เรื่อง
เรื่องแรก คือ สัญลักษณ์
ตั้งแต่ปี 2534 นครประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยา ได้รับการขึ้นบัญชีเป็นมรดกโลกทางวัฒนธรรม จากองค์การศึกษาวิทยาศาสตร์และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ ในการนี้ได้มีการจัดงานฉลอง และได้ทำเครื่องหมายสัญลักษณ์มรดกโลก เพื่อติดตั้งไว้ตามสถานที่สำคัญ ๆ เช่น วัดไชยวัฒนาราม วัดพระศรีสรรเพชญ์ และพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติเจ้าสามพระยา
เมื่อวันที่ 22 พฤศจิกายน พ.ศ. 2536  สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ได้เสร็จพระราชดำเนินทรงประกอบพิธีเปิดงานฉลองมรดกโลก และทรงเจิมสัญลักษณ์มรดกโลก ณ วิหารมงคลบพิตร จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ซึ่งก็แสดงให้เห็นว่า สัญลักษณ์มรดกโลกนี้มีความสำคัญอย่างไม่มีข้อสงสัย

แต่อนิจจาโครงการนครประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยา กรมศิลปากรทำสัญลักษณ์ที่มีความสำคัญนี้ด้วยพลาสติก ซึ่งเป็นวัสดุที่มีคุณค่าค่อนข้างต่ำ
ดังนั้น ใครก็ตามที่นำพลาสติกมาทำสัญลักษณ์มรดกโลก จะทำให้เข้าใจเป็นอย่างอื่นไปไม่ได้ นอกจากจะเพระขาดความรู้ความเข้าใจในเรื่องคุณค่า หรือไม่ก็มักง่าย ทำเอาสักแต่ว่าทำใช้วัสดุที่มีคุณค่าต่ำ และปลอมแปลงให้ดูเหมือนวัสดุที่มีคุณค่าสูง
เมื่อเวลาผ่านไป ความจริงได้ปรากฏให้เห็นว่า สัญลักษณ์มรดกโลกนั้นทำขึ้นจากพลาสติก เพราะทนสภาพอากาศร้อนหนาวไม่ไหวเกิดรอยแตก แสดงให้เห็นสิ่งที่ทำขึ้นเพื่อลวงตาประชาชน
และเมื่อพิจารณาถึงงบประมาณตามแผนแม่บทพัฒนานครประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยา ที่มียอดงบสูงถึงสามพันกว่าล้านบาทแล้ว ก็ทำให้เกิดความสงสัยไปได้สารพัด

เรื่องที่สอง การสร้างนภศูล

เรื่องมีอยู่ว่า โครงการพัฒนานครประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยา กรมศิลปากร ได้ทำนภศูลซึ่งเป็นองค์ประกอบทางสถาปัตยกรรมส่วนปลายสุดของเครื่องยอด แบบที่เรียกว่า ลำภุขัน หรือ ฟักเพกา ซึ่งเป็นโลหะที่ใช้ประดับยอดปรางค์ มีคลีบคล้ายใบมีด มีแฉกซ้อน 2 ชั้น หรือ 3 ชั้น ที่ปลายมีรูปคล้ายพระขรรค์ เพื่อนำไปติดตั้งบนยอดปรางค์ในจังหวัดพระนครศรีอยุธยา 3 แห่ง  คือปรางค์ประธานวัดบูรณะ ปรางค์ประธานวัดพระราม และปราค์ประธานไชยวัฒนาราม ซึ่งได้ทำเสร็จเรียบร้อยแล้ว โดยทำด้วยโลหะ ( ทองหลือง ) แต่ปรากฏว่ามีขนาดเล็กเกินไป ไม่สัมพันธ์กับขนาดขององค์ปรางค์ จึงได้ทำขึ้นใหม่ให้มีขนาดใหญ่กว่าเดิม แต่คราวนี้ทำด้วยพลาสติกโดยทำโครงเหล็กไว้ภายใน ใช้ท่อน้ำโลหะขนาด 4 นิ้วเป็นแกนมีน้ำหนักประมาณไม่น้อยกว่าอันละตันครึ่ง ขณะนี้ยังไม่ได้นำไปติดตั้ง คงเก็บไว้ที่สำนักงานโครงการนครประวัติศาสตร์ในสวนสมเด็จพระศรีนครินทรา
จากทั้งสองเรื่องที่กล่าวมา มีข้อสังเกตหลายประการ ดังนี้
1.  สัญลักษณ์มรดกโลกนี้ โครงการนครประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยา กรมศิลปากรทำด้วยพลาสติก ติดตั้งอยู่ตามสถานที่ต่าง ๆ 3 แห่งด้วยกัน คือ ที่ประตูทางเข้าด้านทิศใต้ วัดพระศรีสรรเพชญ์ ที่ประตูทางเข้าวัดไชยวัฒนาราม และริมทางเดินในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติเจ้าสามพระยา ซึ่งอาจจะทำให้เกิดการเข้าใจไขว้เขวไปได้ว่า สถานที่ 3  แห่งนั้น ได้รับการขึ้นบัญชีเป็นมรดกโลก ซึ่งในความเป็นจริงมรดกโลกที่ได้รับ คือ นครประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยา ซึ่งประกอบด้วยอุทยานประวัติศาสตร์โบราณวัตถุสถานวัดวาอารามและสถานที่สำคัญทางประวัติศาสตร์ ซึ่งก็คงหมายถึงเกาะเมืองพระนครศรีอยุธยาและบริเวณโดยรอบ
ดังนั้น เพื่อสร้างความเข้าใจให้ถูกต้อง และเห็นความสำคัญของนครประวัติศาสตร์ สัญลักษณ์มรดกโลกนี้ควรมีชิ้นเดียว มีขนาดใหญ่พอสมควรใช้วัสดุที่มีคุณค่าและคงทนถาวร เช่น โลหะ และติดตั้งไว้ในที่ที่สามารถมองเห็นได้ง่าย มีความเด่นชัด เช่น ติดตั้งไว้บริเวณทางเข้าเกาะเมืองด้านทิศ-ตะวันออก เพื่อแสดงให้เห็นว่าเกาะเมืองพระนครศรีอยุธยาแห่งนี้ คือ นครประวัติศาสตร์ ซึ่งเป็นมรดกโลก
2.  ยอดนภศูล เป็นองค์ประกอบสำคัญของสถาปัตยกรรมที่เกี่ยวเนื่องกับพระพุทธศาสนา และศาสนาพราหมณ์หรือฮินดู ประดับไว้ในส่วนที่สำคัญสูงสุด และหมายถึงโลกและจักรวาล รวมไปถึงพลังอำนาจของเทพเจ้า ซึ่งตามปกติจะทำด้วยโลหะ ฉะนั้น การใช้พลาสติกทำก็ชี้ให้เห็นว่าผู้ทำขาดความรู้ความเข้าใจในเรื่องคุณค่า เช่นเดียวกับการใช้พลาสติกทำสัญลักษณ์มรดกโลก เป็นที่น่าเสียดายว่า สำนักงานโครงการนครประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยา มีบุคลากรที่มีความรู้ ความสามารถทางด้านประวัติศาสตร์และโบราณคดีเป็นจำนวนมาก แต่ทำไมถึงทำตัวเหมือนกับคนไม่มีความรู้ ขาดการพิจารณาไตร่ตรองอย่างรอบคอบ อีกทั้งยังแสดงให้เห็นว่า ผู้ที่คิดทำนภศูลจากพลาสติกเพื่อนำไป ติดบนยอดปรางค์ 3 แห่งนั้น ไม่มีความเคารพในสัญลักษณ์อันศักดิ์สิทธิ์ทางศาสนาเลย
3.  ยอดปรางค์ทั้ง 3 แห่ง ซึ่งเป็นโบราณสถานที่มีอายุเก่าแก่ โครงสร้างคงไม่มีความมั่นคงแข็งแรง เท่ากับเมื่อแรกสร้าง อาจมีปัญหาในเรื่องการรับน้ำหนักนภศูลที่จะนำไปติดตั้ง หรือต้องการให้พังลงมา เพื่อจะได้ของบฯ มาซ่อนอีก
4.  จากการที่โครงการพัฒนานครประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยา กรมศิลปากร สร้างนภศูลถึง 2 ครั้ง แสดงให้เห็นถึงการทำงานที่ขาดการวางแผนที่รอบคอบรัดกุม ทำให้รัฐต้องเสียเงินเพื่อการนี้ไปเป็นจำนวนมากโดยไม่จำเป็น
5.  ถ้าพิจารณาถึงความจำเป็นที่จะทำนภศูลไปติดตั้งบนยอดปรางค์เปรียบเทียบความจำเป็นกับสิ่งอื่น ๆ ที่จะต้องทำ จะเห็นว่ายังมีงานสำคัญเร่งด่วนอื่น ๆ อีกเป็นอันมาก แต่ไม่ทราบว่าเพราะอะไรถึงได้ไปเลือกทำสิ่งที่มีความจำเป็นน้อยกว่าได้ “ ก็เห็นจะต้องตรวจสอบกันดูบ้างเสียแล้วกระมัง”

……………………………………………………………………………………………………………………………………………………

ป้ายสัญลักษณ์มรดกโลก
หน้าจดหมาย หนังสือพิมพ์มติชนรายวัน
วันศุกร์ที่ 24  พฤศจิกายน  2538 หน้า 29

ตามที่หนังสืออ้างอิงถึงคอลัมน์มติชนสุขสรรค์ โดยนายวิสุทธิ์  ภิญโญวาณิชกะ ประธานชมนมอนุรักษ์โบราณวัตถุสถานและสิ่งแวดล้อม จังหวัดพระนครศรีอยุธยา  ได้เสนอบทความเกี่ยวกับป้ายสัญลักษ์มรดกโลกนครประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยา   ว่าทำด้วยพลาสติกซึ่งเป็นวัตดุที่ไม่คุณค่าและไม่คงทนถาวรนั้น
สำนักงานนโยบายและแผนสิ่งแวดล้อม ขอเรียนชี้แจงว่าสำนักงาน ฯ ทำหน้าที่ประสานงานเรื่องมรดกโลกตามมติคณะรัฐมนตรี ซึ่งในขณะนี้มีมรดกโลกไทยที่ได้รับประกาศเป็นมรดกโลก จำนวนทั้งสิ้น 4 แห่ง ใน 7 พื้นที่ คือ
1.  แหล่งโบราณคดีบ้านเชียง จ.อุดรธานี
2.  อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย ศรีสัชนาลัย – กำแพงเพชร จ. สุโขทัยและ กำแพงเพชร
3.  อุทยานประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยา จ. พระนครศรีอยุธยา
4.  เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าทุ่งใหญ่ – ห้วยขาแข้ง จ.กาญจนบุรี และ อุทัยธานี
ในปีงบประมาณ 2538 ที่ผ่านมา สำนักงาน ฯ ได้รับจัดสรรงบประมาณเพื่อจัดทำ ป้ายสัญลักษณ์มรดกโลก  ซึ่งเป็นรูปแบบเดียวกันสำหรับติดตั้งที่แหล่งมรดกโลก 7 พื้นที่ และสำนักงานฯได้ประสานงานขอให้กรมศิลปากรรับเป็นเจ้าของเรื่องในการออกแบบ จัด สร้าง กำหนดจุดที่ตั้งที่เหมาะสม และดำเนินการติดตั้ง โดยมีเงื่อนไข
สรุปได้ว่า มรดกโลกแต่ละพื้นที่จะติดตั้งป้ายสัญลักษณ์ที่ละ 1 ป้าย ในจุดที่เหมาะสมบริเวณทางเข้าแหล่งมรดกโลกนั้น ๆ มีรูปแบบที่แสดงเอกลักษณ์ไทย มีขนาดใหญ่พอสมควร ( สูงไม่ต่ำกว่า 2 เมตร ) เพื่อให้มองเห็นเด่นชัดแต่ไกล และใช้วัสดุที่คงทนสวยงาม เช่น หินแกรนิค หินอ่อน ทั้งนี้ที่แท่นฐานของป้ายสัญลักษณ์ จะมีข้อความภาษาไทยและภาษาอังกฤษอธิบายความสำคัญของแหล่งโลก และวันที่แหล่งมรดกโลกดังกล่าวได้รับการประกาศเป็นมรดกโลก ขณะนี้กรมศิลปากรโดยกองหัตถศิลป์ได้ออกแบบเสร็จเรียบร้อยแล้ว อยู่ระหว่างการจัดสร้างเพื่อนำไปติดตั้งต่อไป
สำนักงานฯ  จึงใคร่ขอขอบคุณหนังสือพิมพ์มติชน  และนายวิสุทธิ์  ภิญโญวาณิชกะ  ที่ให้ความสนใจต่อมรดกโลกของไทย  และเสนอแนวทางในเชิงสร้างสรรค์และโปรดแจ้งข้อเท็จจริงตามที่ได้กล่าวข้างต้นให้  นายวิสุทธิ์  ภิญโญวาณิชกะ  ทราบด้วยจักขอบคุณยิ่ง
นางสาวจีรวรรณ  พิพิธโภคา
รองเลขาธิการฯ รักษาราชการแทนเลขาธิการ
สำนักงานนโยบายและแผนสิ่งแวดล้อม

Share on Facebook

รศ.วิสุทธิ์  ภิญโญวาณิชกะ

สยามอารยะ ปีที่ 2 ฉบับที่ 8 มิถุนายน 2537 : 4 – 6

จากบทความเรื่อง “เจดีย์ยุทธหัตถีอยู่ที่อยุธยาไม่ใช่สุพรรณบุรี” โดยเทพมนตรี ลิมปพยอม ในสยามอารยะ ปีที่ 2 ฉบับที่ 13 ประจำเดือนมกราคม 2537 นั้น กล่าวได้ว่าเป็นการทำหน้าที่อย่างกล้าหาญในฐานะของนักประวัติศาสตร์คนหนึ่ง โดยการนำเสนอข้อมูล ที่ยืนยันถึงความจริงที่อาจถูกมองข้าม หรือปล่อยปะละเลยขาดความใส่ใจที่จะพิสูจน์ เพราะมักจะคิดกันว่า สิ่งเดิมที่ปรากฎอยู่จนกลายเป็นความเชื่อ ทางวิชาการนั้นแม้จะมีข้อมูลใหม่ ซึ่งอาจจะมีหลักฐานข้อเท็จจริงที่สามารถสนับสนุนอ้างอิงได้ ก็เสียเวลาเปล่าที่จะนำเสนอ เพราะจะไม่เกิดประโยชน์อะไร ไม่จำเป็นต้องขุดคุ้ยให้เกิดความวุ่นวาย แต่ในฐานะนักประวัติศาสตร์หรือนักอะไรก็ตามที่มีส่วนเกี่ยวข้อง ควรจะมีความรับผิดชอบ จำเป็นจะต้องใส่ใจในภูมิปัญญา ศึกษาค้นคว้าให้ได้มาซึ่งข้อเท็จจริงของเหตุการณ์นั้น ๆ นำเสนอต่อสาธารณชนเพื่อความเข้าใจที่ถูกต้อง จึงเห็นว่าการที่คุณเทพมนตรี ลิมปพยอม นำเสนอข้อมูลดังกล่าว มีคุณค่าต่อประวัติศาสตร์ของชาติเป็นอย่างยิ่ง ซึ่งน่าจะดีกว่าการหลงอยู่ในความเชื่อ ภาคภูมิใจต่อข้อสรุปเก่า ๆ หรือขลาดกลัวในการนำเสนอสิ่งที่มีหลักฐานสามารถพิสูจน์ได้ เพราะถือกันว่าการนำเสนอความจริงนั้นเป็นหัวใจของนักประวัติศาสตร์

แต่อย่างไรก็ตาม จากบทความที่อ้างถึงดังกล่าว ผู้เขียนเองมิได้เห็นคล้อยตาม ไปด้วยในทุกประเด็น บางประเด็นมีความเห็นที่แตกต่างและบางประเด็นก็เห็นสอดคล้องและได้เสริมให้เห็นถึงข้อเท็จจริงที่น่าจะเป็นเช่นนั้น
ในประเด็นแรก ผู้เขียนออกจะเห็นด้วยตามหลักฐานที่อ้างถึงว่า การทำสงครามระหว่างไทยกับพะโคหรือพม่าในปี พ.ศ. 2135 นั้น กระทำกันที่กรุงศรีอยุธยา มิใช่ทีดอนเจดีย์ จังหวัดสุพรรณบุรี ทั้งนี้เพราะว่าในช่วงนั้น พระนเรศวรได้รับการแต่งตั้งจากสมเด็จพระมหาธรรมราชา พระมหากษัตริย์อยุธยา พระราชบิดาของพระองค์ให้เป็นแม่ทัพยกทักไปปราบกัมพูชา ดังข้อความในพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับ วัน วลิต พ.ศ. 2182 (2523 : 89) ความว่า “พระเจ้าแผ่นดินสยาม ไม่ทรงสามารถอดทนต่อการกระทำที่ผิดของกัมพูชาได้อีกต่อไป จึงทรงรวบรวมกองทัพซึ่งไม่เพียงแต่หยุดยั้งทักเขมรเท่านั้น แต่จะรบเอากัมพูชาเป็นเมืองขึ้นเช่นที่เคยเป็นมาในอดีตให้ได้ หลังจากที่ทรงแต่งตั้งพระราชโอรสพระนเรศเป็นแม่ทัพแล้ว พระองค์จึงส่งกองทัพหน้าควบคุมโดยขุนพลหลายคนเดินทางโดยทางบกไปยังกรุงกัมพูชา ทรงตั้งพระทัยให้กองทัพพระนเรศเป็นทัพหลังไปสมทบอีกสองสามวัน” จากข้อความดังกล่าวแสดงให้เห็นว่า ช่วงนั้นพระนเรศวร มิได้อยู่ในกรุงศรีอยุธยา แต่เสด็จยกกองทัพไปปราบกัมพูชา และต่อมาเมื่อทราบข่าวศึกพะโคก็ได้เสด็จกลับมา ดังข้อความในพงศาวดารฉบับเดียวกัน (2523 : 90) ความว่า “ดังนั้นพระนเรศ จึงทรงงดแผนการณ์ที่จะยกทัพไปที่พรมแดนระหว่างไทยและกัมพูชา และทรงเรียกทักพหน้ากลับเพื่อมาช่วยเสริมกำลังต้านทานทัพของพระมหาอุปราชา พระเจ้าแผ่นดินพะโค ยกแสนยานุภาพมา กรุงศรีอยุธยา พระนเรศเสด็จยกทัพกลับมาถึงวัดร้างแห่งหนึ่ง (ซึ่งยังมีซากปรากฎอยู่จนทุกวันนี้) ชื่อว่า แกรง (Crengh) หรือหนองสาหร่าย เพื่อจะพบกับกองทัพพะโค”
จากข้อความที่ว่า พระนเรศเสด็จยกทัพกลับมาถึงวัดร้างแห่งหนึ่ง แสดงให้เห็นว่า พระนเรศวรมิได้ยกกองทัพไปสุพรรณบุรี เพราะถ้ายกกองทัพไปสุพรรณบุรี จะต้องใช้คำว่าเสด็จยกทัพไปถึง แทนที่จะใช้คำว่าเสด็จยกทัพกลับมาถึง ประเด็นนี้จึงอาจสรุปได้ว่ากองทัพพะโค และกองทัพไทยมาพบกันที่วัดร้างแห่งหนึ่ง ที่กรุงศรีอยุธยา ซึ่งยังพิสูจน์ไม่ได้ว่าเป็นบริเวณใด แต่คงไม่ใช่ที่ดอนเจดีย์ จังหวัดสุพรรณบุรีอย่างแน่นอน
ประเด็นที่สอง ตามที่บทความดังกล่าวสรุปว่า เจดีย์ที่สมเด็จพระนเรศวร โปรดให้สร้างขึ้นเพื่อเป็นอนุสรณ์แก่ชัยชนะในสงครามยุทธหัตถีเมื่อปีพุทธศักราช 2135 (คริสต์ศักราช 1592) จึงได้แก่เจดีย์ภูเขาทอง ซึ่งตั้งอยู่ที่ทุ่งภูเขาทอง (ทุ่งลุมพลี) จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ซึ่งพิริยะ ไกรฤกษ์ ได้นำเสนอแนวคิดนี้มาก่อนแล้วในบทความเรื่อง การปรับเปลี่ยนอายุเวลาของสถาปัตยกรรมสมัยอยุธยา (ภาคสอง) ใน สยามอารยะ ปีที่ 2 ฉบับ 12 ธันวาคม 2536 แต่ผู้เขียนมีความเห็นว่าเป็นการสรุปที่เร็วเกินไป ถึงแม้นว่าผู้เขียนบทความทั้งสองจะอ้างหลักฐานของแกมป์เฟอร์ความว่า “พระเจดีย์ภูเขาทอง (Pyramid Pukhathog) ใกล้กรุงศรีอยุธยา (Juthia) สร้างขึ้นเพื่อเป็นที่ระลึกในการที่ชาวสยามมีชัยชนะต่อชาวหงสาวดี (peguans) และได้รับอิสระภาพกลับคืนมา” (Engebert Kaempfer. 1987 : Flg 13) ก็ตาม แต่หลักฐานดังกล่าวก็มิได้ระบุว่า ชาวสยามที่มีชัยชนะต่อหงสาวดีนั้น เป็นชัยชนะในปี พ.ศ. 2135 แต่อย่างใด ส่วนหลักฐานคำให้การชาวกรุงเก่าที่กล่าวว่า “ในเวลาเมื่อพระเจ้าหงสาวดียังประทับอยู่ที่พระนครศรีอยุธยานั้น ได้โปรดให้สร้างพระเจดีย์ใหญ่องค์หนึ่ง ที่ตำบลทุ่งภูเขาทอง ขนานนามพระเจดีย์นั้นว่า เจดีย์ภูเขาทอง ยังปรากฎอยู่ทุกวันนี้ (ศิลปากร. 2515 : 89) กลับเป็นหลักฐานที่ผู้เขียนบทความไม่ยอมรับซึ่งความจริงแล้ว ในประเด็นนี้ถ้าพิจารณาถึงรูปแบบของฐานเจดีย์ ซึ่งเป็นที่ยอมรับกันทั่วไปว่าเป็นรูปแบบของฐานเจดีย์แบบมอญนั้น ควรได้รับการพิจารณาเป็นอย่างยิ่ง ถึงแม้ว่าเจดีย์องค์นี้จะได้รับการปฏิสังขรณ์หลายครั้งในสมัยหลัง แต่โครงสร้างของฐานเจดีย์คงมิได้เปลี่ยนแปลงไปมากนัก และอีกประการหนึ่ง การทำสงครามในสมัยอยุธยานั้น ใช้ช้างเป็นพาหนะสำคัญ ฉะนั้น เมื่อเกิดการสู้รบ คงจะต้องมีการชนช้าง หรือทำยุทธหัตถี ซึ่งคงจะเกิดขึ้นเป็นปกติ และหลังจากได้รับชัยชนะแล้ว อาจจะสร้างเจดีย์ไว้เป็นอนุสรณ์ก็ได้ ซึ่งขึ้นอยู่กับว่า ชัยชนะในแต่ละครั้งนั้นมีความสำคัญมากน้อยเพียงใด ดังนั้นเจดีย์ที่สร้างขึ้นเพื่อเป็นอนุสรณ์แห่งชัยชนะหรือที่เรียกว่าเจดีย์ยุทธหัตถี คงจะมีมากกว่าหนึ่งแห่งตามแต่ความสำคัญของการสงครามนั้น ๆ และเนื่องจากการทำยุทธหัตถีในสมัยสมเด็จพระนเรศวรมหาราช มีความสำคัญต่อชาติบ้านเมือง เพราะเป็นการกอบกู้เอกราชและประกาศอิสระภาพ ฉะนั้นจึงได้มีการสร้างเจดีย์เพื่อเป็นอนุสรณ์ การสร้างเจดีย์ดังกล่าว อาจจะสร้างไว้ ณ สถานที่ทรงกระทำยุทธหัตถี หรืออาจจะเป็นที่หนึ่งที่ใดที่มีความเหมาะสม ดังนั้น จึงยังไม่อาจสรุปได้ว่า เจดีย์ที่สร้างขึ้นเพื่อเป็นอนุสรณ์นี้ เป็นเจดีย์องค์ใด ซึ่งอาจจะเป็นเจดีย์ที่วัดภูเขาทอง เจดีย์ที่ วัดใหญ่ชัยมงคล จังหวัดพระนครศรีอยุธยา เจดีย์ที่ดอนเจดีย์ จังหวัดสุพรรณบุรี หรือเจดีย์ที่หนึ่งที่ใดก็ได้
ประเด็นที่สาม ในบทความดังกล่าว ถึงแม้ว่าผู้เขียนบทความจะไม่ได้ชี้ชัดลงไปว่า สมเด็จพระนเรศวรและพระมหาอุปราชา ทรงทำยุทธหัตถีกันที่ทุ่งภูเขาทอง แต่ข้อความในบทความหลาย ๆ แห่งพยายามจะชี้ให้เห็นว่า วัดร้าง ที่วัน วลิต เรียกว่า แกรง (Crengh) หรือหนองสาหร่ายนั้น คือทุ่งภูเขาทองหรือทุ่งลุมพลี เป็นสถานที่กระทำยุทธหัตถี ซึ่งในประเด็นที่ผู้เขียนออกจะไม่เห็นด้วย เนื่องจากสถานที่ดังกล่าวอยู่ใกล้กรุงศรีอยุธยามากเกินไป ทั้งนี้เพราะกรุงศรีอยุธยานั้น คงมิได้มีกำแพงเมืองเฉพาะแต่กำแพงที่มีแม่น้ำสามสาย คือ แม่น้ำลพบุรี แม่น้ำเจ้าพระยา และแม่น้ำป่าสักล้อมรอบเมืองเท่านั้นคงจะมีกำแพงชั้นนอก นอกออกไปอีกดังเช่นกำแพงเมืองโดยทั่ว ๆ ไปในอดีตตามที่ราชบัณฑิตยสถาน (2526 : 41) ได้อธิบายไว้ดังนี้ “สิ่งที่คู่กับกำแพงเมืองคือ คูรอบกำแพงเมือง เช่น กำแพงเมืองและคูเมืองเชียงใหม่ กำแพงเมืองหลวงบางแห่ง มีกำแพงเมือง 3 ชั้น เช่น กำแพงเมืองสุโขทัย ฯลฯ” ฉะนั้น ตามพงศาวดารพม่าฉบับอูกาลาที่กล่าวว่า “พระนเรศวรจำต้องถอยร่น และตะโดธรรมราชา (เจ้าเมืองแปร) เห็นจอมทัพอยุธยาเพลี่ยงพล้ำร่นถอย ก็กวัดแกว่งของ้าวขับช้าง นำรี้พลตามติดเข้าตีช้างองค์นเรศวร เมื่อถอยถึงคูพระนคร ก็รีบนำทัพเข้าภายในอาศัยพระนครนั้นตั้งรับ” (สุเนตร ชุตินทรานนท์. 2535 : 27) คำว่าคูพระนครนั้น คงมิได้หมายถึงแม่น้ำสายใดสายหนึ่งที่ล้อมรอบเกาะอย่างแน่นอน เพราะการออกไปต่อสู้กับศัตรูตรงบริเวณที่ด้านหลังเป็นแม่น้ำกว้างใหญ่นั้น เป็นชัยภูมิที่เสียเปรียบในทุกด้าน การที่กองทัพ ซึ่งประกอบด้วยทหารเป็นจำนวนมากและต้องข้ามแม่น้ำกว้างใหญ่ในการถอยทัพนั้น นับว่าเป็นอันตรายเป็นอย่างยิ่ง ในประเด็นนี้ผู้เขียนมีความเป็นว่า สถานที่ที่กระทำยุทธหัตถีกันนั้นน่าจะอยู่ไกลออกไป แต่จะเป็นที่ใดนั้นคงต้องตรวจสอบกันอีก ไม่น่าจะเป็นที่ทุ่งภูเขาทองอย่างที่เจ้าของบทความอยากจะให้เป็น ประเด็นสุดท้าย ซึ่งถือว่าเป็นประเด็นที่มีความสำคัญเป็นอย่างยิ่ง เพราะเป็นประเด็นที่จะขจัดความคิดเห็นที่แตกต่างกันว่า เจดีย์ยุทธหัตถีนั้นอยู่ที่จังหวัดสุพรรณบุรี หรืออยู่ที่จังหวัดอยุธยา ทั้งนี้ ถ้าหากได้พิจารณาดูตามหลักฐานที่ผู้เขียนบทความอ้างถึง ซึ่งได้แก่เอกสารของฮอลันดาชื่อ The Short History of the Kings of Siam ซึ่งเขียนโดย Jeremias Van Vliet (1975 : 80) ความว่า “พระเจ้าแผ่นดินพะโค กำลังยกพลพยุหยาตรามาล้อมกรุงศรีอยุธยา” พงศาวดารพม่าฉบับหอแก้ว ความว่า “มหาพยุหยุทธนาครานี้ ได้ต่อยุทธกันใกล้พระนครศรีอยุธยา” (นราธิปประพันธ์พงศ์. 2517 ซ 281 – 282) และพงศาวดารพม่าฉบับ อูกาลา ความว่า “ทัพมหาอุปราชานั้นเคลื่อนมาถึงกรุงศรีอยุธยา ในวันขึ้น 8 ค่ำ เดือน 3” (สุเนตร ชุตินทรานนท์. 2535 : 26)
จากหลักฐานดังกล่าวได้ชี้ให้เห็นอย่างค่อนข้างชัดเจนแล้วว่า สงครามยุทธหัตถีในปี พ.ศ. 2135 ระหว่างสมเด็จพระนเรศวรมหาราชและพระมหาอุปราชานั้น ได้เกิดขึ้นที่กรุงศรีอยุธยาอย่างแน่นอน ไม่ใช่สุพรรณบุรีอย่างที่เข้าใจกัน ส่วนเจดีย์ที่สร้างขึ้นเพื่อเป็นอนุสรณ์แห่งชัยชนะ ในการทำยุทธหัตถีหรือเจดีย์ยุทธหัตถีจะตั้งอยู่ที่ใดนั้น ยังเป็นปัญหาอยู่ ส่วนเจดีย์ภูเขาทองก็ดี เจดีย์วัดใหญ่ชัยมงคงก็ดี เจดีย์ที่สุพรรณบุรีก็ดี ล้วนเป็นเจดีย์ที่สร้างขึ้น เพื่อเป็นอนุสรณ์การทำสงครามระหว่างพม่ากับไทยแทบทั้งสิ้น แต่เจดีย์องค์ใดจะเป็นเจดีย์ที่สร้างขึ้นเพื่อเป็นอนุสรณ์แห่งชัยชนะในสงครามปี พ.ศ. 2135 นั้น เป็นเรื่องที่จะต้องหาคำตอบกันต่อไป
จากแนวคิดและหลักฐานตามที่แสดงมานี้ จึงสามารถระบุถึงความเห็นที่สอดคล้องกับ ผู้เขียนบทความ “เจดีย์ยุทธหัตถีอยู่ที่อยุธยาไม่ใช่สุพรรณบุรี” เพราะการทำยุทธหัตถีของสมเด็จพระนเรศวรกับพระมหาอุปราชาแห่งพม่านั้น หลักฐานชี้ให้ เห็นว่าน่าจะเกิดขึ้นที่กรุงศรีอยุธยาค่อนข้างแน่นอน แต่ส่วนองค์เจดีย์อนุสรณ์นั้น ยังไม่ปรากฎหลักฐานใด ๆ ที่ระบุได้อย่างชัดเจนว่าเป็นเจดีย์องค์ใด ตั้งอยู่ในบริเวณใดแห่งกรุงศรีอยุธยา เรื่องนี้คงจะเป็นอีกประเด็นหนึ่งที่จะท้าทายเหล่าท่านผู้กล้าแห่งวงการประวัติศาสตร์ไทย ได้มีการศึกษากันอย่างจริงจัง เพราะได้มีนักประวัติศาสตร์รุ่นใหม่ที่จุดชนวนขึ้นแล้ว ไม่แน่ว่าข้อเท็จจริงใหม่ ๆ อาจจะพลิกปูมประวัติศาสตร์ไทยให้ตื่นตลึงกันอีกครั้งก็เป็นได้

เอกสารอ้างอิง

กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์, สมเด็จ.พงศาวดารพม่า เล่ม 1. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์คุรุสภา, 2507.
เทพมนตรี ลิมปพยอม. “เจดีย์ยุทธหัตถีอยู่ที่อยุธยาไม่ใช่สุพรรณบุรี”, สยามอารยะ. 2(12) : 21 – 32 , 69 – 72 ; ธันวาคม 2536.
ราชบัณฑิตยสถาน. พจนานุกรมศัพท์ศิลปกรรม. อักษร ก. กรุงเทพฯ : คุรุสภา, 2526.
วัน วลิต. พงศาวดารกรุงศรีอยุธยา พ.ศ. 2182. แปลโดยวนาศรี สามนเสน. กรุงเทพฯ : แสงรุ้งการพิมพ์, 2523.
ศิลปา กร, กรม. คำให้การชาวกรุงเก่า คำให้การขุนหลวงหาวัด และพระราชพงศาวดารกรุงเก่า ฉบับ หลวงประเสริฐอักษรนิติ์, กรุงเทพฯ : คลังวิทยา, 2515.
สุเนตรชุตินทรานนท์. “เมียนนา-สยามยุทธโนเมียนมายาสะวิน”, เอเซียปริทัศน์. 13(3) : 18 – 34 ; กันยายน – ธันวาคม 2535.
Engebert Kaempfer. A Description of the Kingdom of Siam. Bangkok : White Orchid Press, 1987.
Jeremias Van Vlite. The Shot History of the Kings of Siam. Translated by Leonard Andaya Bangkok : The Siam Society, 1975.

Share on Facebook

รศ.วิสุทธิ์  ภิญโญวาณิชกะ

นสพ. แนวหน้ารายวัน

ในช่วงนี้นอกจากปรากฏข่าวว่าองค์การยูเนสโกจะปลดกรุงศรีอยุธยาออกจากมรดกโลก และข่าวการบุกรุกทำลายโบราณสถาน สถานที่ทางประวัติศาสตร์และแหล่งโบราณคดีในจังหวัดพระนครศรีอยุธยา ค่อนข้างจะมากแล้วยังมีข่าวว่า เจดีย์ใหญ่ซึ่งเป็นเจดีย์ประธานของวัดขุนแสนที่ตั้งอยู่กลางที่ชุมชนตลาดหัวรอ ซึ่งมีสภาพชำรุดทรุดโทรมมาก พร้อมที่จะพังลงมาเมื่อไรก็ได้จนเป็นที่เกรงกันว่า หากพังทลายลงมาแล้ว นอกจากจะสูญเสียชีวิตและทรัพย์สินของราษฏรที่อาศัยอยู่โดยรอบเจดีย์แล้ว สมบัติอันมีค่าทางประวัติศาสตร์จะพลอยถูกทำลายลงไปด้วย
วัดขุนแสนเป็นวัดร้างตั้งอยู่ที่ตำบลหัวรอ อำเภอพระนครศรีอยุธยา จังหวัดพระนครศรีอยุธยา วัดนี้กรมศิลปากรได้ขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานแล้ว โดยประกาศในราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ 58 ตอนที่ 16 วันที่ 16 มีนาคม 2484 ปัจจุบันปรากฏเนินโบราณสถานที่มีเจดีย์ทรงระฆังขนาดใหญ่ตั้งอยู่ 1 องค์ ซากผนังอาคาร 1 แห่ง และพระพุทธรูปหินทรายที่ชำรุดมาก จำนวน 2 องค์ รอบ ๆ เจดีย์เป็นบ้านที่พักอาศัยของราษฏรที่บุกรุกเข้ามาจนชิดเจดีย์ และเนื่องจากองค์ระฆังของเจดีย์ ซึ่งก่อซ่อมในสมัยรัชกาลที่ 4 แต่ก่อไม่เสร็จ มีรอยร้าวขนาดใหญ่ มีบางส่วนทรุดลงจนน่ากลัวว่าจะพังลงมา ซึ่งปัจจุบันกรมศิลปากรได้ใช้ลวดสลิงรัดยึดเอาไว้ถึง 4 เส้น
วัดขุนแสนนั้น มีชื่อปรากฏในพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพน (2505 : 141) ในแผนดินสมเด็จพระมหาธรรมราชา ความว่า “แลครอบครัวมอญซึ่งกวาดลงมานั้น ก็พระราชทานให้พระยาราม พระยาเกียรติควบคุมว่ากล่าวด้วย แลพระยาเกียรติพระยารามนั้น ให้อยู่ตำบลบ้านขมิ้นวัดขุนแสน”

สาเหตุที่พระยาเกียรติ พระยาราม ซึ่งเป็นชาวมอญได้ติดตามสมเด็จพระนเรศวรเข้ามารับราชการในกรุงสรีอยุธยานั้น เรื่องมีอยู่ว่าพระเจ้าไงสาวดีทรงดำริว่า สมเด็จพระนเรศวรประกอบไปด้วยพระปัญญาหลักแหลมลึกซึ้ง ทั้งการสงครามก็องอาจกล้าหาญ นานไปเห็นจะเป็นเสี้ยนศัตรูต่อเมืองหงสาวดีจึงคิดกลอุบายมีศุภอักษรไปถึงสมเด็จพระนเรศวรว่า ขณะนี้กรุงบุรรัตนอังวะเป็นกบฏแข็งเมืองต่อหงสาวดี เชิญให้สมเด็จพระนเรศวรยกทัพไปช่วยการสงคราม สมเด็จพระนเรศวรสำคัญว่าจริง จึงยกพยุหแสนยากรเสด็จไปถึงเมืองแครง และพักอยู่ใกล้อารามของพระมหาเถรคันฉ่อง
พระเจ้าหงสาวดีทรงทราบก็มีความยินดีที่จะสมคิดแล้ว ได้ตรัสให้พระยาเกียรติ พระยาราม ลงไปรับและหาทางจับสมเด็จพระนเรศวรประหารชีวิตเสียให้จงได้ พระยาเกียรติ พระยาราม ซึ่งเป็นศิษย์ของพระมหาเถรคันฉ่อง ได้แจ้งอุบายของพระเจ้าหงสาวดีให้พระอาจารย์ทราบ พระมหาเถรคันฉ่องซึ่งมีใจกรุราต่อสมเด็จพระนเรศวร จึงได้พาพระยาเกียรติ พระยารามเข้าเฝ้าแจ้งให้ทราบถึงอุบายของพระเจ้าหงสาวดีที่คิดประทุษร้ายต่อสมเด็จพระนเรศวร สมเด็จพระนเรศวรเห็นว่าพระเจ้าหงสาวดีมิได้ทรงตั้งในทศพิธราชธรรม จึงได้ทรงประกาศอิสรภาพมิยอมอ่อนน้อมต่อกรุงหงสาวดีตั้งแต่บัดนั้น
สมเด็จพระนเรศวรทรงเกรงว่าหากพระมหาเถรคันฉ่อง พระยาเกียรติ พระยาราม ยังอยู่ในเมืองแครงต่อไปจะเกิดอันตราย จึงได้พาเข้ามารับราชการในกรุงศรีอยุธยา เมื่อถึงกรุงศรีอยุธยาสมเด็จพระมหาธรรมราชา ได้โปรดให้พระมหาเถรคันฉ่องอยู่วัดมหาธาตุ ส่วนพระยาเกียรติ พระยารามให้อยู่ตำบลบ้านขมิ้น วัดขุนแสน
ในสมัยรัตนโกสินทร์ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ( รัชกาลที่ 4 ในราชจักรีวงศ์ ) ทรงมีพระอักษรไปถึงเซอร์จอนเบาริ่ง ( 1969 : 62 – 63 ) เล่าให้ฟังว่า บรรพบุรุษของพระองค์เดิมเป็นชาวมอญอยู่ในกรุงหงสาวดี ได้ติดตามสมเด็จพระนเรศวรมหาราชเข้ามารับราชการในกรุงศรีอยุธยา เมื่อตอนสมเด็จพระนเรศวรประกาศอิสระภาพ ท่านผู้นี้คือ กระยาเกียรติ ได้เข้ามาตั้งบ้านเรือนอยู่ที่วัดขุนแสน ได้มีลุกหลานสืบต่อมาจนถึงฏกษาปานในแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์ สมเด็จพระนารายณ์ได้ให้โกษาปานเป็นราชฑูตไปเจริญสัมพันธไมตรีกับพระเจ้าหลุยส์ที่ 14 แห่งกรุงฝรั่งเศส ต่อมาลุกหลานคนหนึ่งได้รับราชการกับเจ้าพระยาพิษณุโลกเมื่อตอนกรุงศรีอยุธยาแตก และได้รับบรรดาสักดิ์เป็นพระอักษรสุนทรเสมียนตรา พระอักษรเสมียนตรามีลูกหลานหลายคน คนที่ 4 เป็นชาย ซึ่งต่อมาได้ขึ้นครองราชสมบัติเป็นพระพุทธยอดฟ้าจุฬาดลก วึ่งเป็นปู่ของพระองค์ท่าน”
บันทึกของบรรพบุรุษที่ตกทอดมาถึง ม.ล.มานิจ ชุมสาย ( 2530 : 54 ) บันทึกมีความว่า “ พระยาเกียรติแม่ทัพมอญได้ติดตามสมเด็จพระนเรศวรเข้ามารับราชการกับไทย ลุกหลานคนหนึ่งของพระยาเกียรติได้แต่งงานกับเจ้าแม่ดุสิต ซึ่งเป็นพระนางที่มีตำแหน่งสูงในสำนักพระราชวัง เจ้าแม่ดุสิตมีบุตร 3 คน คือ นายเหล้กผู้พี่ใหญ่ คนที่สองเป็นหญิงชื่อแช่ม ต่อมาเป็นท้าวศรีสุดารักษ์ คนที่สามชื่อนายปาน คือคนที่สมเด็จพระนารายณ์ส่งไปเป็นฑูต ณ ประเทศฝรั่งเศส เมื่อ พ.ศ. 2229.
วัดขุนแสนนี้ก็คงเช่นเดียวกับวัดโบราณทั่ว ๆ ไป ซึ่งคงมีการบูรณะปฏิสังขรณ์เรื่อยมาแต่ไม่ปรากฏหลักฐาน เพิ่งมาปรากฏหลักฐานการบูรณะในสมัยรัชกาลที่ 4 ความปรากฏในประชุมพงศาวดาร ( 2507 : 27 – 28 ) ความว่า “วัดขุนแสนนั้น ทรงพระราชดำริว่า พระบุรพการีของพระบรมจักรีวงศ์ได้ตั้งนิวาสถานอยู่ใกล้เคียง เมื่อในแผ่นดินสมเด็จพระนเรศวรจึงโปรดให้พระยาราชสงครามเป็นนายงานสถาปนาอีกพระอาราม 1 ได้ก่อพระเจดีย์ใหญ่สวมเจดีย์ของเดิม และสร้างพระวิหารหลวง ยังไม่ได้ยกเครื่องบนคงค้างอยู่เพียงนั้น”

จากหนังสือกราบบังคมทูล เรื่องระยะทางเสด็จพระราชดำเนินทรงบวงสรวงอดีตมหาราช ณ พระราชวังกรุงศรีอยุธยาในรัชกาลที่ 6 ของพระยาโบราณราชธานินทร์ อุปนายกมณฑลอยุธยา ถวายพระบาทสมเด็จพระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อวันที่ 27 มิถุนายน 2464 ความว่า “ เมื่อทรงสถาปนาพระราชวังจันทรเกษมได้ทรงปฏิสังขรณ์และก่ออิฐหุ้มพระเจดีย์ของเดิมขึ้นไว้เพียงองค์ระฆัง กับก่อพระอุโบสถและศาลาโถงไว้อีก 2 หลัง ขุดคูรอบวัดผ่าสันกำแพงเมืองไปออกคลองเมือง 2 สาย แต่การยังมิทันเสร็จก็เสร็จสวรรคต วัดนี้จึงร้างมา ภายหลังมาในรัชกาลที่ 5 เมื่อโปรดให้ตั้งมณฑลเทศาภิบาลขึ้นแล้ว มีการที่จะทำถนนรอบกรุง จึงกลับถมคูตรงที่ขุดผ่ากำแพงเมืองทั้ง 2 สายนั้นเป็นถนนเสีย”

ศิลปกรรมที่ปรากฏอยู่ที่วัดขุนแสน ได้แก่
ก. พระเจดีย์
พระเจดีย์ที่วัดขุนแสนเป็นเจดีย์ทรงระฆังขนาดใหญ่ก่อด้วยอิฐตั้งอยู่บนฐานรูปสี่เหลี่ยมจตุรัสซ้อนกัน 2 ชั้น ชั้นล่างมีขนาดประมาณ 20.00 เมตร สูงประมาณ 2.00 เมตร ชั้นบนมีขนาดประมาณ 16.00 เมตร สูงประมาณ 2.00 เมตร เหนือฐานแต่เดิมคงจะเป็นฐานเจดีย์และมาลัยเถาแต่เนื่องจากได้มีการซ่อมส่วนนี้ โดยใช้อิฐก่อพอกออกมาโดยรอบ มีความหนาประมาณ 2.50 เมตร ก่อสูงขึ้นไปจนเกือบถึงส่วนที่เรียกว่าบัลลังก์ ส่วนที่ก่อซ่อมนี้คือ ส่วนที่แตกชำรุดมาก มีรอยร้าวขนาดใหญ่โดยรอบ บางส่วนทรุดเลื่อนไหลลงมา ซึ่งทางกรมศิลปากรได้ใช้ลวดสลิงขนาดใหญ่รัดไว้ จำนวน 4 เส้น ส่วนที่เป็นบัลลังก์เป็นของเดิม มีลักษณะเป็นฐานบัวสี่เหลี่ยม ถัดขึ้นไปเป็นก้านฉัตรและปล้องไฉนซึ่งเป็นส่วนยอดของเจดีย์ ส่วนนี้ชำรุดแตกร้าวเช่นกัน
ข. พระพุทธรูป
พระพุทธรูปที่ปรากฏอยู่ในบริเวณโบราณสถานแห่งนี้ เป็นพระพุทธรูปแกะสลักด้วยหินทรายอยู่ในสภาพชำรุด เหลือแต่ส่วนฐานทั้ง 2 องค์ จากส่วนที่เหลืออยู่สามารถบอกได้ว่า เป็นพระพุทธรูปปางสมาธินาคปรก ตั้งไว้ที่ฐานก่ออิฐฉาบปูนที่ราษฏรทำขึ้น ทางด้านทิศตะวันออกเฉียงใต้ขององค์เจดีย์
ค. ซากอาคาร
ซากอาคารที่ปรากฏอยู่เป็นส่วนของมุมผนังอาคารก่ออิฐถือปูนตั้งอยู่ทางด้านทิศใต้ขององค์เจดีย์ และไม่ปรากฏส่วนอื่น ๆ ที่จะทำให้บอกไว้ว่าเป็นอาคารประเภทใด
ง. ศาลพระภูมิ
บนมุมฐานเจดีย์ชั้นล่างด้านทิศตะวันออกเฉียงใต้ มีราษฏรสร้างศาลพระภูมิไว้ 1 หลัง มีขนาดกว้างประมาณ 1.00 เมตร ยาว 1.50 เมตร มุงด้วยสังกะสี ภายในมีรูปหล่อสมัยใหม่ตั้งอยู่ การกำหนดอายุโบราณสถานวัดขุนแสน อาจพิจารณาจากข้อความในพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพนที่ว่า “แลพระยาเกียรติ พระยารามนั้น ให้อยู่ตำบลบ้านขมิ้น – วัดขุนแสน” แสดงให้เห็นว่า วัดขุนแสนนั้นมีมาตั้งแต่ก่อนสมัยสมเด็จพระมหาธรรมราชา ( 2112 – 2133 ) และจากรูปแบบของเจดีย์ที่ปรากฏอยู่ในปัจจุบัน มีลักษณะเช่นเดียวกับรูปแบบของเจดีย์ทรงระฆัง ในวัดพระศรีสรรเพชญ์ ซึ่งสร้างขึ้นในสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 ( 2034 – 2072 ) จึงอาจกำหนดอายุเจดีย์วัดขุนแสนไว้เป็นเบื้องต้นได้ว่า คงจะมีอายุอยู่ในราวพุทธศตวรรษที่ 21
จากการเข้าไปสำรวจของผู้เขียน ปรากฏข้อสังเกตหลายประการดังนี้
1. วัดขุนแสนนี้เป็นวัดขนาดใหญ่ที่มีความสำคัญมากวัดหนึ่ง ที่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงให้ความสนพระทัยเป็นพิเศษ เพราะเห็นว่าเป็นวัดที่พระบุรพการีของพระบรมจักรีวงศ์ได้ตั้งนิวาสสถานอยู่ใกล้เคียง และได้ทำการบูรณะปฏิสังขรณ์แต่ยังบูรณะไม่เสร้จก็เสด็จสวรรค์คตเสียก่อน ต่อจากนั้นไม่มีใครสนใจวัดนี้อีกเลย โดยเฉพาะอย่างยิ่ง กรมศิลปากรที่ทำหน้าที่ดูแลรักษาสมบัติทางวัฒนธรรมของชาติบ้านเมือง ก็ทิ้งให้ชำรุดทรุดโทรมไม่บูรณะปฏิสังขรณ์ และปล่อยให้ราษฏรบุกรุกเข้าไปตั้งที่อยู่อาศัยจนแน่นชิดกับโบราณสถานทั้ง ๆ ที่ได้ขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานไว้แล้วจนถึงปัจจุบันเป็นเวลานานถึง 54 ปี และที่น่าเกลียดมากคือ ในอดีตนั้นได้ปล่อยให้มีการประกอบธุรกิจทางเพศ ในบริเวณนี้จนเป็นที่เลื่องลือกันโดยทั่วไป และถึงแม้ว่าธุรกิจทางเพศดังกล่าวจะเลิกลาไปนานแล้ว แต่ยังเป็นที่กล่าวถึงจนทุกวันนี้ และเนื่องจากกรมศิลปากรมิได้เห็นความสำคัญของวัดขุนแสนดังกล่าว จึงปรากฏว่าในแผนแม่บทโครงการนครประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยา ของกรมศิลปากร ซึงคณะรับมนตรีได้มีมติเห็นชอบแล้วเมื่อวันที่ 23 มีนาคม 2536 จึงไม่มีรายชื่อวัดขุนแสนอยู่ในกลุ่มโบราณสถานที่จะทำการบูรณะปฏิสังขรณ์แต่อย่างใด
2. ปัจจุบันเจดีย์วัดขุนแสนอยู่ในสภาพชำรุดทรุดโทรมมาก และพร้อมที่จะพังลงมา ทางผู้ว่าราชการจังหวัดคนใหม่ นายบรรจง กันติวิรุฒ ได้ให้ความสนใจเป็นพิเศษและมิได้นิ่งนอนใจ พยายามดำเนินการอย่างใดอย่างหนึ่งเพื่อป้องกันเหตุอันไม่พึงปรารถนาที่อาจเกิดขึ้น แต่เพราะความสลับซับซ้อนทางด้านตัวบทกฏหมาย กล่าวคือ ตัวโบราณสถานนั้นอยู่ในความรับผิดชอบของกรมศิลปากร ตามพระราชบัญญัติโบราณสถาน โบราณวัตถุ ศิลปวัตถุ และพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พ.ศ. 2504 ( ฉบับที่ 2 ) พ.ศ. 2535 ส่วนสถานที่ที่โบราณสถานตั้งอยู่นั้น อยู่ในความรับผิดชอบของกรมการศาสนา ตามพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 ( ฉบับที่ 2 ) พ.ศ. 2535 และเพราะวัดขุนแสนเป็นวัดร้างที่มีกฏหมายควบคุมอยู่ 2 ฉบับ มีหน่วยราชการดูแลรับผิดชอบ 2 แห่ง ทำให้เกิดปัญหาในการบริหารและการจัดการหลายประการ จึงทำให้ยังไม่สามารถดำเนินการบูรณปฏิสังขรณ์ได้ดังคำปรารภของผู้ว่าราชการจังหวัดพระนครศรีอยุธยาเกี่ยวกับเรื่องนี้ในการสัมมนาเรื่องพระนครศรีอยุธยา : นครประวัติศาสตร์และวัฒนธรรม เมื่อวันที่ 19 ธันวาคม 2537 ณ วิทยาลัยครูพระนครศรีอยุธยา ความตอนหนึ่งว่า “ ถ้าหากปล่อยให้พัง คนก็จะบาดเจ็บล้มตายกันกลางเมือง บ้านเรือน เจดีย์ คนจะบาดเจ็บ ทรัพย์สินจะเสียหาย ถ้าเจดีย์พังทลายลงมา ช่วยการถอนอยุธยาออกจากเป็นมรดกโลกก็จะยิ่งรุนแรงมากกว่าเดิม ขณะนี้ระยะเวลาเดือนเศษ ๆ เกือบสองเดือนแล้วผมยังจัดการเรื่องนี้ไม่ได้”
วัดขุนแสนนั้นนับเป็นวัดสำคัญวัดหนึ่งในประวัติศาสตร์ชาติไทยเป็นวัดที่สมเด็จพระมหาธรรมราชา ได้จัดให้พระยาเกียรติ พระยาราม ซึ่งเป็นบุคคลสำคัญในการช่วยเหลือสมเด็จพระนเรศวรมหาราชให้รอดพ้นจากความไม่ซื่อตรงของพระเจ้าหงสาวดีทำให้เหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์ผลิกผันไปในการที่ดีงามเกิดประโยชน์ต่อชาติบ้านเมืองเป็นอันมากและที่สำคัญอีกประการหนึ่ง ในเวลาต่อมาลูกหลานของพระยาเกียรติ พระยารามา ได้สร้างคุณงามความดีในแผ่นดิน เช่น เจ้าพระยาโกษา-ธิบดี ( เหล็ก ) ผู้เป็นกำลังสำคัญในการป้องกันชาติในสมัยพระนารายณ์หรือเจ้าพระยาโกษาธิบดี –
( ปาน ) ได้ทำหน้าที่ราชทูต ไปเจริญสัมพันธ์ไมตรีกับประเทศฝรั่งเศษสร้างชื่อเสรียงจนเป็นที่ยอมรับกันโดยทั่วไป และที่สำคัญที่สุดเหนือสิ่งอื่นใด พระมหากษัตริย์ในราชวงศ์จักรีซึ่งสืบเชื้อสายมาจากต้นตระกูลนี้ ได้ทรงทำประโยชน์ต่อชาติบ้านเมืองเป็นเอนกอนันต์จนถึงปัจจุบัน
จากตัวอย่างที่กล่าวมาได้ชี้ให้เห็นอย่างชัดเจนแล้วว่า วัดขุนแสงนี้มีความสำคัญเป็นอันมาก ซึ่งนอกจากจะเป็นวัดสำคัญของราชจักรีวงศ์แล้ว ยังเป็นส่วนหนึ่งของนครประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยาซึ่งได้รับการยกย่องให้เป็นมรดกโลก ควรที่พี่น้องชาวจังหวัดพระนครศรีอยุธยาจะให้ความสนใจเป็นพิเศษ และดำเนินการอย่างใดอย่างหนึ่งให้ทันกาล ก่อนที่เจดีย์องค์ใหญ่ที่เป็นประธานของวัดจะพังลงมา
ผู้เขียนมีความเห็นว่า ในวโรกาสที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงขึ้นครองสิริราชสมบัติครบ 50 ปี ในปีพุทธศักราช 2539 ที่จะถึงนี้น่าที่หน่วยราชการ พ่อค้า ประชาชน จะได้ร่วมมือร่วมใจกันหาทางบูรณะปฏิสังขรณ์วัดขุนแสง ให้กลับสู่สภาพที่สง่างามสมกับเป็นวัดที่สำคัญทั้งในอดีตและปัจจุบัน เพื่อเป็นการเฉลิมพระเกียรติถวายเป็นพระราชกุศลและแสดงความจงรักภักดี เนื่องในวโรกาสอันเป็นมหามงคลนี้ ซึ่งผู้เขียนหวังว่าแนวคิดนี้จะเป็นที่ยอมรับ และนำไปสู่การปฏิบัติเพื่อประโยชน์ต่อสังคมโดยรวมในที่สุด

เอกสารอ้างอิง

ประชุมพงศาวดาร. เล่มที่ 15 ( ประชุมพงศาวดารภาคที่ 25 – 27 ) . องค์การค้าคุรุสภา , 2507

พระยาโบราณราชธานินทร์. ระยะทางเสด็จพระราชดำเนินประภาส
ทรงบวงสรวงอดีตมหาราช ณ พระราชวังกรุงศรีอยุธยาในรัชกาลที่ 6.

มานิจ ชุมสาย. “ เรื่องของพระนารายณ์และโกษาปาน”.
สมเด็จพระนารายณ์และพระเจ้าหลุยส์ที่ 14. อมรินทร์ พรินติ้ง กรุ๊ฟ , 2530
ศิลปากร , กรม. พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพน.
คลังวิทยา . 2505.
Bowring , Sir John. The Kingdom and People of Siam. Vol 1 , Oxford University Press , 1969.

Share on Facebook

รศ.วิสุทธิ์ ภิญโญวาณิชกะ

สยามอารยะ ปีที่ 3 ฉบับที่ 26 มีนาคม 2538 : 104 – 108

บทนำ
ในสมัยอยุธยา วัดมิได้เป็นเพียงศูนย์รวมทางด้านจิตใจของชาวเมืองเท่านั้น แต่วัดยังเป็นสถานที่ในการศึกษา เป็นสถานที่ประกอบพิธีและราชพิธีต่าง ๆ และในบางครั้งยังใช้เป็นสถานที่หลบภัยทางการเมืองอีกด้วย เนื่องจากในมัยอยุธยานั้น มีปัญหาการแย่งชิงราชสมบัติกันอยู่ตลอดเวลา ทั้งในระหว่างญาติพี่น้องในราชวงศ์เดียวกัน หรือราชวงศ์เก่าที่สูญเสียอำนาจ และราชวงศ์ใหม่ที่อาจมีอำนาจมากขึ้น การที่พระบรมวงศานุวงศ์หลบหนีออกไปทรงผนวช จึงเป็นวิธีหลบภัยทางการเมืองวิธีหนึ่งที่ทำให้สามารถรักษาชีวิตของตนไว้ได้
วัดที่ปรากฏหลักฐานว่าเป้นสถานที่หลบภัยทางการเมืองที่สำคัญวัดหนึ่ง คือ วัดโคกแสง ซึ่งเจ้าฟ้าธรรมธิเบศร์ หรือเจ้าฟ้ากุ้ง ( พ.ศ. 2256 – 2298 ) รัตนกวีเอกในสมัยอยุธยาตอนปลาย พระราชโอรสของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศใช้เป็นที่ทรงผนวช เพื่อหลบหนีภัยจากพระราชบิดาของพระองค์เอง

วัดโคกแสง
วัดโคกแสง หรือวัดชุมแสง (ร้าง) ตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกของพระบรมมหาราชวัง (วังโบราณ) และอยู่ในเขตอุทยานประวัติศาสตร์อยุธยา ริมถนนนเรศวรด้านทิศเหนือ ตำบลท่าวาสุกรี อำเภอพระนครศรีอยุธยา จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
วัดโคกแสง เป็นวัดที่ไม่ปรากฏหลักฐานว่าสร้างขึ้นตั้งแต่เมื่อใดแต่ชื่อวัดมีปรากฏในพระราชพงศาวดากรุงศรีอยุธยาฉบับพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพน ( 2514. 612 – 613 ) ความว่า “ ครั้ง ณ เดือนเจ็ด ปีเถาะ สัปตศก พระเจ้าอยู่หัวทรงพระประชวร กรมขุนสุเรนทรพิทักษ์ เสด็จเข้ามาอยู่วัดโคกแสงเวียนมาเยี่ยมพระเจ้าอยู่หัวเนือง ๆ วันหนึ่งเวลาเพลาค่ำพระเจ้าลูกเธอกรมขุนเสนาพิทักษ์ให้พระองค์ชื่น พระองค์เทศ โอรสออกไปเชิญเสด็จกรมขุนสุเรนทรพิทักษ์ว่า มีพระราชโองการให้เชิญเสด็จไป กรมขุนสุเรนทรพิทักษ์สำคัญว่าจริง ก็เสด็จมาขึ้นหน้าพระชัยเข้าไปถึงในที่ประตูที่กรมขุนเสนาพิทักษ์แอบประตูอยู่ ฟันด้วยพระแสงดาบถูกจีวรสังฆาฏิขาดหาเข้าไม่ กรมขุนสุเรนทร พิทักษ์วิ่งเข้าไปข้างใน
กรมขุนสุเรนทรพิทักษ์เสด็จเข้าไปที่พระเจ้าอยู่หัวประชวร ทอดพระเนตรเห็น ตรัสถามว่า เป็นไรผ้าสังฆาฏิจึงขาด กรมขุนสุเรนทรพิทักษ์ถายพระพรว่า กรมขุนเสนาพิทักษ์หยอก ครั้นกรมขุนสุเรนทรพิทักษ์ถวายพระพรลาออกมา กรมหลวงอภัยนุชิต พระชนนีกรมขุนเสนาพิทักษ์เสด็จตามไปอ้อนวอนว่า ถ้าพ่อมิช่วยก็เห็นน้องจะตาย กรมขุนสุเรนทรพิทักษ์ว่า จะช่วยได้ก็แต่ กาสาวพัสตร์ อันเป็นธงชัยพระอรหันต์ กรมหลวงอภัยนุชิตได้สติขึ้น ก็เสด็จเข้าไปทรงพระวอ ซ่อนพากรมขุนเสนาพิทักษ์ออกทางประตูฉนวนไปให้ทรงผนวช ณ วัดโคกแสง อยู่ด้วยกรมขุน สุเรน ทรพิทักษ์นั้น พระเจ้าอยู่หัวให้ค้นหาไม่พบ ได้แต่พระองค์เทศ พระองค์ชื่นก็ให้ประหารเสียด้วยท่อนจันทร์” ฉะนั้น จึงกล่าวได้ว่า วัดโคกแสงมีความสำคัญทางประวัติศาสตร์สมัยอยุธยา คือเป็นที่หลบภัยของเจ้าฟ้ากรมขุนเสนาพิทักษ์หรือเจ้าฟ้าธรรมธิเบศร์ ( กุ้ง ) ซึ่งเป็นกวีเอกของชาติ ให้รอดพ้นจากภัยการเมืองในสมัยนั้น หลังจากนั้นชื่อวัดโคกแสงก็ไม่ปรากฏในพระราชพงศาวดารอีกเลย
วัดโคกแสงในปัจจุบัน กรมศิลปากรได้ประกาศขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานของชาติ โดยประกาศในราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ 60 ตอนที่ 39 วันที่ 20 กรกฏาคม 2486

เจ้าฟ้าธรรมธิเบศร์
เจ้าฟ้าธรรมธิเบศร์ ไชยเชษฐสุริยวงค์ กรมพระราชวังวรมหาเสนาพิทักษ์ ทรงเป็นพระราชโอรสองค์ใหญ่ในสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศกับสมเด็จพระพันวัสสาใหญ่กรมหลวงอภัยนุชิต ประสูติเมื่อปีพุทธศักราช 2256 ณ พระราชวังบวรสถานมงคล (วังหน้า) หรือ วังจันทรเกษม กรุงศรีอยุธยา และสิ้นพระชนม์เพื่อปีพุทธศักราช 2298 เนื่องจากได้รับพระราชอาญาโบย รวมพระชนมายุได้ 42 พรรษา
เจ้าฟ้าธรรมธิเบศร์ ทรงเป็นกวีเอกในสมัยอยุธยา บทพระนิพนธ์กาพย์เห่เรือ กาพย์เห่เรื่องกากี กาพย์ห่อโครงนิราศธารโศก กาพย์ห่อโครงนิราศธารทองแดง นันโทปนันทสูตรคำหลวง ฯลฯ ผลงานที่ปรากฏแสดงให้เห็นว่า พระองค์ทรงเป็นอัฉริยะ มีความรู้เรื่องศาสนาขนบธรรมเนียมประเพณี กฏมณเฑียรบาลต่าง ๆ ที่ใช้กันอยู่ในสมัยนั้นเป็นอย่างดี นอกจากนั้นยังเชี่ยวชาญทางด้านศิลปกรรม โดยได้รับพระราชโองการโปรดเกล้าให้เป็นแม่กองดำเนินการบูรณะปฏิสังขรณ์ศาสนสถาน พระที่นั่ง
ต่าง ๆ เช่น การบูรณะพระมงคลบพิตร วัดพระศรีสรรเพชญ์ พระที่นั่งวิหารสมเด็จ วัดพระราม เป็นต้น อาจกล่าวได้ว่า เจ้าฟ้าธรรมธิเบศน์ทรงเป็นศิลปินที่สำคัญในสมัยอยุธยาตอนปลาย มีความเชี่ยวชาญทั้งทางด้านทัศนศิลป์ และโสตศิลป์
เจ้าฟ้าธรรมธิเบศน์ได้รับพระราชอาญาครั้งแรก จากการลอบปรงพระชนม์กรมขุน สุเรนทรพิทักษ์ โอรสในสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ พระเจ้าหลานเธอในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ และได้ทรงหลบภัยโดยการหนีไปทรงผนวช ณ วัดโคกแสง ต่อมาได้ลาผนวชออกมาปฏิบัติราชการสนองพระเดชพระคุณ จนเป็นที่พอพระราชหฤทัยสถาปนาให้เป็นกรมพระราชวังบวรสถานมงคล แต่สุดท้ายได้รับพระราชอาญาโบยจนสิ้นพระชนม์ เนื่องจากถูกกล่าวหาว่าเป็นชู้กับเจ้าฟ้าสังวาลย์ สมเด็จตำหนักกลาง พระสนมของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ

ศิลปกรรม
ในปัจจุบันวัดโคกแสง อยู่ในสภาพปรักหักพังปรากฏพระมหาธาตุเจดีย์ทรงระฆัง 1 องค์ เนินโบราณ 1 เนิน พระพุทธรูปปูนปั้น 1 องค์ นอกนั้นเป็นชิ้นส่วนพระพุทธรูปหินทราย ซึ่งมีรายละเอียดดังนี้
1. พระมหาธาตุเจดีย์
พระมหาธาตุเจดีย์ซึ่งเป็นประธานของวัด เป็นเจดีย์กลมทรงระฆังก่อด้วยอิฐถือปูน ฐานของพระเจดีย์ชำรุดมาก ไม่สามารถบอกได้ว่ามีลักษณะเช่นไร องค์ระฆังเป็นแบบเดียวกับพระเจดีย์ทรงกลมวัดใหญ่ชัยมงคล ที่นิยมสร้างกันในสมัยอยุธยาตอนกลางทั่วไป เหนือองค์ระฆังเป็นบัลลังก์ทำเป็นฐานบัวลูกฟัก 8 เหลี่ยม ระหว่างบัลลังก์และปล้องไฉน ไม่ปรากฏเสาหานคงมีแต่ก้านฉัตร
2. เนินโบราณสถาน
ด้านหน้าพระมหาธาตุเจดีย์ เป็นเนินโบราณสถานรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า กว้างประมาณ 13.00 เมตร ยาวประมาณ 15.00 เมตร บนพื้นเนินปรากฏเสาฐานอาคาร เป็นเสากลมเส้นผ่าศูนย์กลาง .70 เมตร จำนวน 4 ฐาน แต่ไม่พบหลักฐานที่บอกได้ว่าอาคารหลังนี้เป็นพระอุโบสถหรือพระวิหาร จากฐานเสากลมที่ปรากฏบนเนินโบราณสถานทำให้มั่นใจได้ว่ารูปแบบของอาคารบนเนินโบราณสถานแห่งนี้ ใช้เสากลมขนาดใหญ่รองรับโครงสร้างหลังคา และใช้ผนังก่ออิฐหนารองรับชายคา ซึ่งเป็นรูปแบบอาคารที่นิยมสร้างกันในสมัยอยุธยาตอนต้นและตอนกลางมีลักษณะเช่นเดียวกับพระวิหารรายทั่วไปในวัดพระศรีสรรเพชญ์

3. พระพุทธรูป
พระพุทธรูปเป็นพระพุทธรูปปูนปั้น ประดิษฐานอยู่บนฐานสูง บนเนินโบราณสถานด้านทิศตะวันตก ด้านหน้าพระมหาธาตุเจดีย์ ขนาดพระพุทธรูปหน้าตักกว้างประมาณ 3.00 เมตร หันพระพักต์ไปทางทิศตะวันออก มีพุทธลักษณะของพระพุทธรูปที่นิยมสร้างในสมัยอยุธยา ที่มีสัดส่วนงดงาม น่าเสียดายที่พระพุทธรูปองค์นี้เหลือแต่ เพียงพระชานุและพระวรกายเท่านั้น ส่วนแขนและพระเศียรหักหายไป
4. ศิลปวัตถุอื่น ๆ
ศิลปวัตถุอื่น ๆ ที่พบได้แก่ ส่วนพระโสนีของพระพุทธรูปหินทรายขนาดใหญ่ 1 องค์ ส่วนพระวรกายของพระพุทธรูปหินทรายขนาดเล็ก 1 องค์ เศียรพระพุทธรูปหินทรายพอกด้วยปูนชำรุดมาก 2 เศียร

บทสรุป
จากการสำรวจศึกษาสภาพของวัดโคกแสงในปัจจุบัน พ.ศ. 2537 วัดอยู่ในสภาพชำรุดทรุดโทรมมาก มีประชาชนบุกรุกเข้าไปปลูกบ้านพักอาศัยหลายครอบครัว และได้ขนอิฐของวัดไปใช้ประโยชน์อย่างอื่นเป็นจำนวนมาก ส่วนรูปแบบศิลปกรรมซึ่งได้แก่ซากอาคารบนเนินโบราณสถาน และเจดีย์ทรงระฆัง ตลอดจนพระพุทธรูปหินทรายขนาดใหญ่ มีรูปแบบที่น่าจะกำหนดอายุคร่าว ๆ ไว้เป็นเบื้องต้นก่อนว่า วัดนี้สร้างขึ้นในสมัยอยุธยาตอนกลาง หรือในช่วงพุทธศตวรรษที่ 20 – 22 แต่อย่างไรก็ตามการขุดแต่งทางโบราณคดี คงจะทำให้พบหลักฐานทางด้านศิลปกรรมและประวัติศาสตร์ จนสามารถกำหนดอายุที่แน่นอนได้ แต่เท่าที่ปรากฏหลักฐานอยู่ในปัจจุบัน ถือได้ว่า วัดโคกแสงเป้นวัดสำคัญวัดหนึ่งที่มีความสำคัญเกี่ยวข้องกับเจ้าฟ้าธรรมธิเบศน์ รัตนกวีเอกในสมัยอยุธยาตอนปลาย ที่ทรงผนวชที่วัดนี้เพื่อหลบหนีภัย สมควรที่จะได้มีการขุดแต่งอนุรักษ์ไว้ทั้งรูปแบบศิลปกรรม สถานที่ทางประวัติศาสตร์ ทั้งนี้เพื่อเป็นส่วนช่วยรักษาความเป็นนครประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยา ในฐานะมรดกโลกของมวลมนุษยชาติเพื่อประโยชน์ทางการศึกษาต่อไป

หนังสืออ้างอิง

เทพมนตรี ลิมปพยอม. เจ้าฟ้าธรรมธิเบศน์ ( กุ้ง ) เป็นทั้งชู้เป็นทั้งกบฏ. อยุธยา : ชมรมอนุรักษ์
โบราณวัตถุสถานและสิ่งแวดล้อม จังหวัดพระนครศรีอยุธยา. 2536.
พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพน . กรุงเทพ ฯ : คลังวิทยา ,
2514.

Share on Facebook

รศ.วิสุทธิ์  ภิญโญวาณิชกะ

สยามอารยะ ปีที่ 2 ฉบับที่ 20 สิงหาคม 2537 : 75 – 79

บทนำ
ในสมัยที่กรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานีนั้น พระมหากษัตริย์ไทยทุกพระองค์ มีความเลื่อมใสศรัทธาในพระพุทธศาสนา มีพระราชนิยมในการสร้างศาสนสถาน ซึงได้แก่วัดวาอารามต่าง ๆ โดยสร้างขึ้นเพื่อเป็นพุทธบูชาหรือสร้างขึ้นเพื่อเป็นอนุสาวรีย์สำหรับบรรจุอัฐิของวงศ์สกุล และบางครั้งเป็นการสร้างเนื่องในเหตุการณ์สำคัญต่าง ๆ จนถือเป็นพระราชประเพณีที่ทำสืบต่อกันมา พระราชนิยมดังกล่าวได้แพร่หลายไปสู่ข้าราชบริพารและพสกนิกรทั่วไป ซึ่งสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระยาดำรงราชานุภาพ (2516 : 15) ได้ทรงนิพนธ์ถึงเรื่องนี้ว่า “ในกรุงศรีอยุธยานั้นมีการสร้างวัดเป็นจำนวนมากทั้งวัดหลวงและวัดราษฎร์ จนเป็นคำกล่าวกันในสมัยรัตนโกสินทร์ว่า เมื่อครั้งบ้านเมืองดีเขาสร้างวัดเป็นลูกเล่น ที่จริงนั้น คือใครตั้งวงศ์สกุลได้เป็นหลักฐาน ก็สร้างวัดเป็นอนุสาวรีย์สำหรับบรรจุอัฐิธาตุของวงศ์สกุล มักสร้างเจดีย์ขนาดเขื่อง 2 องค์ไว้ข้างหน้าโบสถ์ เป็นที่บรรจุอัฐิธาตุหรือต่อบิดาองค์หนึ่ง มารดาองค์หนึ่ง ส่วนสมาชิกในสกุลนั้น เมื่อใครตายลง เผาศพแล้วก็สร้าง สถูปเจดีย์ขนาดย่อมลงมาเป็นที่บรรจุอัฐิธาตุรายไปรอบโบสถ์เรียกกันว่าเจดีย์ราย ครั้นถึงเวลานักขัตฤกษ์เช่นตรุษสงกรานต์พากันออกไปทำบุญให้ทานอุทิศเปตพลี ที่วัดของสกุล พวกชั้นเด็ก ๆ ได้โอกาสออกไปด้วย ก็ไปวิ่งเล่นในลานวัด เมื่อเวลานักขัตฤกษ์เช่นนี้ จึงเกิดคำที่กล่าวว่าสร้างวัดให้ลูกเล่น”

ความนิยมในการสร้างวัดดังกล่าว สะท้อนให้เห็นถึงความเลื่อมใสศรัทธาในพระพุทธศาสนาทั้งขององค์พระมหากษัตริย์ และประชาชนในกรุงศรีอยุธยาทั่วไป ซึ่ง มานิจ ชุมสาย (2523 : 6) ได้รวบรวมความคิดเห็นของชาวต่างชาติที่เข้ามารับราชการ หรือทำมาค้าขายในกรุงศรีอยุธยาจากเอกสารต่าง ๆ ไว้ในบทความประกอบการสัมมนาประวัติศาสตร์อยุธยา ณ วิทยาลัยครูพระนครศรีอยุธยาเมื่อปี พ.ศ. 2523 เกี่ยวกับเรื่องราวของวัด ความว่า “ในเมืองมีวัดประมาณ 500 วัด (จากแยร์แวส) วัดสวยงามมีเจดีย์สูงยอดแหลมประดับทอง เวลาถูกแสงแดดเป็นประกายสะท้อนบาดนัยต์ตาไปจนระยะไกลจนถึง 2 และ 3 ไมล์ (จากแอมมิลตัน) วัดใหญ่ ๆ มีพระพุทธรูปจำนวนมาก วัดหนึ่งมีรูปจัสตุรัส 4 อัน แต่ละอันมีพระพุทธรูป 100 องค์ แต่ละองค์ใหญ่เท่าตัวคน บางองค์ทำด้วยทองคำ บางองค์ทำด้วยทองแดงและทองเหลือง บางองค์เป็นเงินและบางองค์ทำด้วยอิฐและปูน วัดหนึ่งมีพุทธรูปกะว่าในกรุงมีทั้งสิ้น 4000 องค์ (จากกลานิอุส) ในจำนวนวัดที่มีมากมายและกระจัดกระจายอยู่ทั่วไปทั้งในเขตกำแพงเมืองและนอกเขตกำแพงเมืองนั้น วัดที่มีขนาดใหญ่ และมีความสำคัญอย่างยิ่ง ในสมัยอยุธยาตอนปลาย ที่บ่งบอกถึงความเจริญรุ่งเรืองทั้งทางเศรษฐกิจและทางการเมืองของกรุงศรีอยุธยานั้นได้แก่ วัดชัยวัฒนาราม หรือที่ชาวต่างชาตินิยมเรียกว่า Golden Pagola

ประวัติความเป็นมา
วัดชัยวัฒนาราม เป็นวัดที่สมเด็จพระเจ้าปราสาททองพระมหากษัตริย์ลำดับที่ 24 แห่งกรุงศรีอยุธยา (พ.ศ. 2172 – 2199) ปฐมกษัตริย์ราชวงศ์ปราสาททอง สร้างขึ้นตรงบริเวณที่เคยเป็นบ้านของพระพันปีหลวง เมื่อปี พ.ศ. 2173
การก่อสร้างวัดนั้นมีหลักปรากฎในพงศาวดารหลายฉบับ ดังเช่นฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) (2512 : 111 – 112) ได้กล่าวไว้ความว่า “ในศักราช 992 ปีมะเมียศก (พ.ศ. 2173) สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นผ่านถวัลยราชพิภพกรุงเทพทวารดีศรีอยุธยา มหาดิลกภพนพรัตนราชธานีบุรีรมย์ อุดมพระราชนิเวศมหาสถาน และที่บ้านพระพันปีหลวงนั้นพระเจ้าอยู่หัวให้สถาปนาสร้างพระมหาธาตุเจดีย์มีพระระเบียงรอบและมุมพระระเบียงนั้น
กระทำเป็นทรงเมรุทิศเมรุรายอันรจนาและกอบด้วยพระอุโบสถและพระวิหารการเปรียญ และสร้างกุฏิถวายพระสงฆ์เป็นอันมาก เสร็จแล้วให้นามชื่อ วัดชัยวัฒนาราม เจ้าอธิการนั้นถวายเป็นนิรันดรมิได้ขาด”
ในสมัยที่พระเจ้าปราสาททองทรงครองราชย์อยู่นั้น ได้ทรงเสด็จมาที่วัดนี้เสมอ ๆ ดัง ปรากฎ หลักฐานตามพงศาวดาร ดังนี้
เมื่อปีกุน จ.ศ. 997 (พ.ศ. 2178) เสด็จพระราชทานเพลิงศพพระเจ้าลูกเธอฝ่ายใน ได้เนื้อในท้องเผาไม่ไหม้สงสัยต้องคุณ
เมื่อปีชวด จ.ศ. 998 (พ.ศ. 2179) เสด็จออกไปปฏิบัติพระสงฆ์ ณ วัดนี้ ในวันปัณรสีเพ็ญเดือนแปด (วัน 15 ค่ำ เดือนแปด)
เมื่อปีมะแม จ.ศ. 1005 (พ.ศ. 2186) โหรทำนายว่าจะเกิดเพลิงไหม้ในพระราชวัง มีรับสั่งให้ ขนของในพระราชวังออกไปอยู่ ณ วัดนี้ (สังข์ พันธโนทัย. 2526 : 120)
วัดชัยวัฒนาราม เป็นวัดขนาดใหญ่ มีความสำคัญมาตลอดสมัยอยุธยาตอนปลาย ปรากฎชื่อในพงศาวดารต่อมาอีกหลายครั้ง เช่น ในสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ (พ.ศ. 2275 – 2301) วัดนี้ใช้เป็น ที่พระราชทานเพลิงศพและฌาปณกิจศพข้าราชบริพารและพระบรมวงศานุวงศ์หลายครั้ง ดังนี้
ณ ปีมะแม โทศก จ.ศ. 1112 (พ.ศ. 2293) กรมหมื่นอินทรก็ถึงแก่พิราลัย ให้ตั้งถวายพระเพลิง ณ วัดชัยวัฒนาราม
ครั้นปีระกา เบญจศก จ.ศ. 1112 (พ.ศ. 2293) กรมหมื่นอินทรก็ถึงแก่พิราลัย ให้ตั้งถวายพระเพลิง ณ วัดชัยวัฒนาราม
ครั้นปีระกา เบญจศก จ.ศ. 1115 (พ.ศ. 2296) เจ้าพระยาชำนาญบริรักษ์ป่วยเป็นลมอัมพาต 4 เดือนเศษถึงอนิจกรรม พระราชทานให้ใส่โกศใส่ชฏาเรียกว่า พระศพ ฌาปนกิจ ณ วัดชัยวัฒนาราม (พันจันทนุมาศ (เจิม). 2512 : 226 – 267) นอกจากนั้นยังเป็นสุสานฝังศพของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศ กวีเอกสมัยอยุธยาตอนปลายกับเจ้าฟ้าสังวาลซึ่งถูกพระราชอาญาสิ้นพระชนม์ ปรากฎความตามพงศาวดาร ดังนี้ “ณ เดือน 6 ปีกุน สัปตศก จ.ศ. 1117 (พ.ศ. 2298) ……ให้นาบพระนลาฏเจ้าฟ้าสังวาลนั้นให้เฆี่ยนยกหนึ่ง 30 ที อยู่ 3 วัน ก็ถึงแก่พิราลัย กรมพระราชวัง (เจ้าฟ้าธรรมธิเบศร์) นั้นเฆี่ยนอีก 4 ยก เป็น 180 ก็ดับสูญสิ้นพระชนม์ จึงให้นำเอาศพไปฝัง ณ วัดชัยวัฒนารามทั้งสองพระองค์ (พันจันทนุมาศ (เจิม). 2512 : 268 – 271)
วัดชัยวัฒนารามปรากฎชื่อในพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับ พันจันทนุมาศ (เจิม) ครั้งสุดท้ายใน สมัยสมเด็จพระที่นั่งสุริยาศน์อมรินทร์ (พ.ศ. 2301 – 2310) ก่อนเสียกรุง ในฐานะเป็นค่ายทหาร และคงเป็นค่ายทหารที่เข้มแข็งพอสมควร เพราะกว่าพม่าจะตีค่ายแตก ก็ต้องใช้เวลาถึง 9 คืน ความปรากฎใน พงศาวดาร ดังนี้ (2512 : 293-295) “….ฝ่ายข้างในกรุงเกณฑ์กันไปตั้งค่ายที่วัดชัยวัฒนาราม และ อีกตอนหนึ่งความว่า ….ฝ่ายพม่าก็ยกมารบค่ายวัดชัยวัฒนาราม 9 คืนก็แตก”
ตั้งแต่นั้นมาวัดชัยวัฒนารามก็ถูกลืม ปล่อยทิ้งไว้ให้จมอยู่ในป่ารกชัฏ ไม่ปรากฎความสำคัญอีกต่อไป จนกระทั่งในสมัยรัตนโกสินทร์ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้เสด็จพระราชดำเนินทอดพระเนตรวัดนี้สองครั้ง คือเมื่อ พ.ศ. 2420 และเมื่อ พ.ศ. 2444
ชื่อของวัดชัยวัฒนารามมีปรากฎอีกครั้งใน คำอธิบายแผนที่พระนครศรีอยุธยากับคำวินิจฉัยของพระยาโบราณราชธานินทร์ ในฐานะที่เป็นท่าเรือจ้าง ดังความต่อไปนี้ (2514 : 39) “ด้านชื่อประจิมทิศ เรือจ้างบ้านชัยข้ามออกไปวัดไชยราม (วัดชัยวัฒนาราม) หนึ่ง เรือจ้างวังหลังออกไปวัดลอดฉอง (วัดลอดช่อง) หนึ่ง เรือจ้างด่านข้ามออกไปกษัตราหนึ่ง เรือจ้างข้ามออกไปวัดธาระมาหนึ่ง ด้านชื่อประจิมทิศ มีเรือจ้าง 4 ตำบล”
ในปัจจุบัน วัดชัยวัฒนารามมีสภาพเป็นวัดร้าง ตั้งอยู่ริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา ฝั่งทิศตะวันตกของเกาะ เมืองพระนครศรีอยุธยา ตำบลบ้านป้อม อำเภอพระนครศรีอยุธยา จังหวัดพระนครศรีอยุธยา และเป็นวัดที่ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานของชาติเช่นเดียวกับวัดสำคัญอื่น ๆ โดยประกาศในราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ 52 ตอนที่ 75 วันที่ 8 มีนาคม 2478

ศิลปกรรม
สิ่งก่อสร้างในวัดที่กล่าวไว้ในพงศาวดาร ในเขตพุทธาวาสนั้น ยังปรากฎให้เห็นอยู่บางส่วน โดยเฉพาะพระมหาธาตุเจดีย์ซึ่งสร้างเป็นเจดีย์ทรงปราสาทยอดปรางค์ หรือที่นิยมเรียกกันว่าพระปรางค์ ก่ออิฐถือปูนขนาดใหญ่ สูงประมาณ 35.00 เมตร ตั้งอยู่บนบานทักษิณสี่เหลี่ยมจตุรัส มีบันไดทางขึ้นไปยังเรือนธาตุทุกด้าน แต่มีทางเข้าคูหาปรางค์ทางด้านทิศตะวันออกเพียงด้านเดียว ภายในคูหาปรางค์ แต่เดิมอาจจะประดิษฐานองค์พระพุทธรูป แต่ปัจจุบันไม่ปรากฎมีอะไรเหลืออยู่ ที่มุมฐานทักษิณมีเจดีย์ทรงปราสาทยอดปรางค์ขนาดเล็กตั้งอยู่ทั้ง 4 มุม ถัดออกไปเป็นระเบียงคตล้อมรอบ มีเมรุทิศประจำทุกทิศ จำนวน 4 องค์ และเมรุรายหรือเมรุมุมจำนวน 4 องค์ ประจำอยู่ที่มุมระเบียงคตทุกด้าน ภายในเมรุนั้นประดิษฐานพระพุทธรูปปูนปั้นทรงเครื่องใหญ่ ปางมารวิชัยเมรุละ 1 องค์ สวนเมรุรายหรือเมรุมุม ภายในคูหาประดิษฐานพระพุทธรูปแบบเดียวกัน เมรุมุมละ 2 องค์ รวมเป็น 12 องค์ และไม่ปรากฎว่ามีองค์ใดอยู่ในสภาพสมบูรณ์ ผนังด้านนอกของเมรุทิศและเมรุราย ประดับด้วยภาพปูนเป็นแบบนูนสูง เรื่องพระพุทธประวัติ แต่ได้หักหายไปจนเกือบจะหมดแล้ว เหลือตัวอย่างที่พอเป็นแบบอย่างได้ คือ เมรุรายองค์ทิศตะวันออกเฉียงเหนือ ภาพนูนสูงที่ยังปรากฎเหลืออยู่ นอกจากจะแสดงให้เห็นถึงฝีมือการปั้นปูนที่ประณีตงดงามของช่างแล้ว ยังแสดงให้เห็นถึงความเด่นชัดของรูปแบบงานปูนปั้นในสมัยอยุธยาตอนปลายได้อีกด้วย ภายในระเบียงคต แต่เดิมมีหลังคาแต่หักพังหมดแล้ว ประดิษฐานพระพุทธรูปปูนปั้นปางมารวิชัย ตั้งเรียงกันเป็นแถวโดยรอบ มีทั้งหมด 120 องค์ เป็นที่น่าสังเกตว่าพระพุทธรูปเหล่านี้ไม่ปรากฎว่า มีพระเศียรเหลืออยู่แม้แต่องค์เดียว
ระหว่างปรางค์ประธานกับระเบียงคตเป็นลานกว้าง สามารถเดินได้รอบองค์ปรางค์ ทางด้านทิศตะวันออกหรือด้านหน้าของปรางค์ประธาน ซึ่งหันหน้าลงสู่แม่น้ำเจ้าพระยานั้น นอกระเบียงคตเป็นที่ตั้งของพระอุโบสถขนาดใหญ่ แต่ปัจจุบันเหลือแต่เพียงฐานสูง บนฐานชุกชีมีพระพุทธรูปหินทรายเหลืออยู่ 2 องค์ ปรากฎว่าไม่มีพระเศียรเหลืออยู่เช่นกัน ปัจจุบัน (พ.ศ. 2537) กรมศิลปากรได้ต่อเศียรขึ้นใหม่แล้ว) ตรงมุมด้านหน้าของพระอุโบสถ เป็นที่ตั้งของเจดีย์ย่อมุมใหญ่ด้านละ 1 องค์ เจดีย์ดังกล่าวมีลักษณะ แบบเดียวกับเจดีย์ศรีสุริโยทัย วัดสวนหลวงสบสวรรค์ ในเกาะเมืองพระนครศรีอยุธยา แต่ส่วนยอดระหว่างบัลลังก์กับปล้องไฉนนั้น ตามหลักฐานภาพถ่ายเดิมไม่มีเสาหาน ในการบูรณะโดยกรมศิลปากรเมื่อปี พ.ศ. 2533 ได้มีการเพิ่มเสาหานลงไป ไม่ทราบว่าเพื่อจุดประสงค์อะไร
ทางทิศเหนือด้านนอกระเบียงคต ปรากฎซากเจดีย์ และเหลือเจดีย์ทรงระฆัง 1 องค์ เชื่อกันว่า เป็นเจดีย์บรรจุอัฐิของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศและเจ้าฟ้าสังวาล ถัดออกไปนอกกำแพงแก้วชั้นใน มีเจดีย์ ทรงปราสาทยอดปรางด์ขนาดเล็ก 1 องค์ มีมุขยื่นออกมาทางด้านหน้า มีบันไดทางขึ้น ปรางค์องค์นี้ยัง เหลือลวดลายปูนปั้นประดับตกแต่งอยู่บ้างเล็กน้อย ด้านหลังทางตะวันตก เป็นเขตสังฆาวาส ไม่ปรากฎสิ่งก่อสร้างเหลืออยู่ รอบบริเวณวัดมีซากฐานกำแพงแก้วล้อมรอบ

ความสำคัญ
อาจกล่าวได้ว่า วัดชัยวัฒนารามเป็นโบราณสถานที่สำคัญอีกแห่งหนึ่งในจังหวัดพระนครศรีอยุธยา เป็นพระอารามหลวงที่สร้างโดยพระมหากษัตริย์ทรงอำนาจและสำคัญยิ่งในประวัติศาสตร์ จึงเป็นวัดที่มีความสำคัญต่อเนื่องมาจากอดีตถึงปัจจุบัน ความสำคัญดังกล่าวสามารถสรุปได้ดังนี้
เป็นวัดที่สร้างขึ้นบริเวณบ้านเดิมของพระพันปีหลวง ซึ่งเป็นพระราชมารดาของพระองค์ผู้สร้าง การสร้างวัดในบริเวณบ้านเดิมนี้ เป็นประเพณีที่กระทำสืบเนื่องกันมาตั้งแต่สมัยอยุธยาตอนต้น จนถึงสมัยอยุธยาตอนปลาย ตัวอย่างเช่น สมเด็จพระเจ้าอู่ทอง ทรงสร้างวัดพุทไธสวรรย์ ที่ตำหนักเวียงเหล็ก บริเวณที่ประทับเดิมของพระองค์ หรือพระเพทราชา ทรงสร้างวัดบรมพุทธารามที่ย่านป่าตอง (อยู่ในวิทยาลัยครูพระนครศรีอยุธยา) อันเป็นพระนิเวศน์เดิมของพระองค์
วัดชัยวัฒนารามนี้เป็นพระอารามหลวง เป็นวัดประจำรัชกาลพระเจ้าปราสาททอง หรืออาจถือเป็นวัดประจำราชวงศ์ปราสาททองก็เป็นได้ เพราะปรากฎว่าในราชวงศ์นี้ไม่ได้สร้างวัดขนาดใหญ่ในกรุงศรีอยุธยาอีกเลย
วัดชัยวัฒนารามนับเป็นวัดที่ตั้งอยู่ในชัยภูมิที่เหมาะสม โดยหันหน้าวัดไปทางทิศตะวันออก ในขณะเดียวกันก็หันหน้าลงสู่แม่น้ำด้วยลักษณะเช่นนี้สามารถประสานคติความเชื่อเรื่องแม่น้ำของชาวพุทธในกรุงศรีอยุธยาได้อย่างดี เกี่ยวกับคติความเชื่อเรื่องแม่น้ำนั้น เชื่อกันว่า ขณะที่พระพุทธองค์ตรัสรู้พระสัมโพธิญาญ ทรงหันพระพักตร์ไปทางแม่น้ำ ฉะนั้น เวลาสร้างวัด สร้างพระอุโบสถ พระวิหาร หรือพระพุทธรูป จะหันหน้าไปทางแม่น้ำ ตัวอย่างเช่น พระอุโบสถวัดหน้าพระเมรุ ริมคลองสระบัว หันหน้าลงสู่แม่น้ำลพบุรี แสดงให้เห็นว่ามีความเชื่อในเรื่องแม่น้ำ ส่วนคติความเชื่อเรื่องทิศนั้น เชื่อกันว่า เมื่อพระพุทธองค์ตรัสรู้นั้น ทรงหันพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออก การสร้างวัด สร้างพระอุโบสถ พระวิหารหรือพระพุทธรูป จึงนิยมสร้างให้หันหน้าไปทางทิศตะวันออก คติความเชื่อเรื่องทิศนี้ยังเป็นที่นิยมกันจนถึงปัจจุบัน
สิ่งก่อสร้างต่าง ๆ ตลอดจนพระพุทธรูปและลวดลายปูนปั้น ประดับตกแต่งต่าง ๆ ในวัดชัยวัฒนารามนี้ มีคุณค่าทางด้านความหมาย มีความเด่นชัดทางด้านศิลปวัฒนธรรม การสร้างปรางค์ขนาดใหญ่เป็นประธานของวัดนั้น ถือเป็นการหันกลับมานิยมคติความเชื่อเดิมที่ได้รับอิทธิพลของขอมอีก ซึ่งความนิยมในการสร้างปรางค์ขนาดใหญ่เป็นประธานของวัดนั้น นิยมสร้างกันในสมัยอยุธยาตอนต้น ตัวอย่างเช่นการสร้างปรางค์วัดราชบูรณะ โดยสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 2 (เจ้าสามพระยา) เป็นต้น
อย่างไรก็ตาม การสร้างปรางค์ประธานของวัดชัยวัฒนารามนี้ มีลักษณะที่แตกต่างจากเดิมเล็กน้อย ในเรื่องการวางผัง เพราะได้มีการนำเอาคติการสร้างเขาพระเมรุ อันเป็นศูนย์กลางของโลกและจักรวาลแบบที่ขอมสร้างปราสาทในเมืองพระนครหลวงมาผสมผสาน ทั้งนี้ก็เนื่องจากในรัชกาลนี้ อาณาจักรอยุธยาได้แผ่อำนาจทางการเมืองเข้าไปยังเมืองพระนครหลวงของขอม จึงเอาแบบอย่างศิลปกรรมของขอมโบราณมาสร้างไว้ที่ปราสาทนครหลวง หรือวัดนครหลวงริมแม่น้ำป่าสัก บนเส้นทางเสด็จทางชลมาคไปนมัสการพระพุทธบาท (ศรีศักร วัลลิโพดม. 2533 : 25)
การถ่ายแบบของศิลปขอมโบราณนั้น มิได้หมายความว่า คัดลอกเอามาทั้งหมด แต่ได้มีการผสมผสานศิลปกับสถาปัตยกรรมอยุธยาจนเกิดรูปแบบที่เหมาะสม มีความสง่างามทั้งในเรื่องส่วนสัด และองค์ประกอบ ตลอดจนลวดลายตกแต่ง แสดงให้เห็นว่าสมเด็จพระเจ้าประสาททองนั้นทรงมีความรู้ความเข้าใจในศิลปะ มีความละเอียดอ่อนในเรื่องของศิลปะ และมีสุนทรียะอยู่ไม่น้อยทีเดียว เพราะทรงให้ความสนใจในเรื่องของความงาม มีความพิถีพิถันในเรื่องฉลองพระองค์เป็นพิเศษ ดังข้อความในพงศาวดาร ฉบับ วัน วลิต พ.ศ. 2182 (2523 :136) ความว่า “ทรงฉลองพระองค์สวยงามสีฉูดฉาด”

บทสรุป
หลังจากกรุงศรีอยุธยาแตกเมื่อปี พ.ศ. 2310 โบราณสถานและวัดวาอารามถูกปล่อยปละละเลย ทิ้ง ไว้ให้รกร้างว่างเปล่า วัดชัยวัฒนารามนั้นจมอยู่ในป่ารกชัฏ เป็นที่หลบซ่อนของพวกเหล่ามิจฉาชีพ และถูกรื้อทำลายเพื่อขุดค้นหาของมีค่า มีการรื้อกำแพงเมืองเพื่อนำอิฐไปขาย ไม่มีใครสนใจหรือเห็นคุณค่า ไม่ว่าทั้งทางด้านประวัติศาสตร์ ศิลปะ และโบราณคดีอีกต่อไป
ต่อมาในช่วงปี พ.ศ. 2499 เป็นต้นมา ทางราชการได้หันมาสนในบูรณะปฏิสังขรณ์โบราณสถานในจังหวัดพระนครศรีอยุธยา มีการขุดแต่งโบราณสถานที่สำคัญหลายแห่ง เช่น วัดมหาธาตุ วัดพระศรีสรรเพชญ์ เป็นต้น แต่วัดชัยวัฒนารามก็ไม่ได้รับการดูแลเท่าที่ควร เนื่องจากเป็นวัดที่อยู่นอกเกาะเมือง นอกเขต อุทยานประวัติศาสตร์ การบูรณะก็กระทำเฉพาะเท่าที่จำเป็น ทั้งยังขาดการดูแลเอาใจใส่ โบราณวัตถุสถานจึงถูกทำลายไปเป็นจำนวนมาก
ในปัจจุบัน วัดชัยวัฒนารามเป็นวัดหนึ่งในจำนวนหลาย ๆ วัด ที่สมเด็จพระนางเจ้า สิริกิติ์พระบรมราชินีนาถ ได้เสด็จพระราชดำเนินไปทอดพระเนตรถึง 4 ครั้ง ในระยะเวลาใกล้เคียงกัน คือครั้งที่หนึ่ง เมื่อวันอาทิตย์ที่ 7 เมษายน 2534 ครั้งที่สอง เมื่อวันอาทิตย์ที่ 14 เมษายน 2534 ครั้งที่สามนั้นเสด็จพระราชดำเนินไปเมื่อวันศุกร์ที่ 26 เมษายน 2534 และครั้งสุดท้ายเมื่อวันเสาร์ที่ 18 พฤษภาคม 2534 โดยตามเสด็จพระราชดำเนินไปพร้อมกับพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว แสดงให้เห็นถึงความสนพระทัยที่มีต่อวัดชัยวัฒนาราม และความสนพระทัยดังกล่าวได้รวมไปถึงโบราณสถานต่าง ๆ ในจังหวัดพระนครศรีอยุธยาอีกด้วย
การที่สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ทรงให้ความสนพระทัยโบราณสถานในจังหวัดพระนครศรีอยุธยาเป็นพิเศษนั้น นับว่าเป็นนิมิตหมายอันดีที่จะได้เห็นการบูรณะปฏิสังขรณ์และการอนุรักษ์โบราณวัตถุสถานที่จะได้กระทำกันอย่างจริงจัง เพื่อให้เกิดผลเป็นรูปธรรมมากขึ้นกว่าแต่ก่อน เปรียบเสมือนแสงเทียนที่กำลังจะดับมอดลง ได้ถูกจุดขึ้นให้เกิดประกายสุกใสโชติช่วงขึ้นมาอีกครั้งหนึ่ง ภาพของวัดชัยวัฒนารามที่ปรากฎให้เห็นในปัจจุบัน เป็นภาพของโบราณสถานที่สง่างาม มีพลังของการสร้างสรรค์ความงามทางศิลปะ และพลังของความเลื่อมใสศรัทธาในพระพุทธศาสนาอย่างสมบูรณ์ มีสัดส่วนและลวดลายปูนปั้นประดับอ่อนช้อยงดงามกลมกลืนกันอย่างเหมาะสม ในยามที่พระอาทิตย์ใกล้อัศดง ความงามจากแสงสีทองที่ลูบไล้ พื้นผิวอันมีเสน่ห์ของอิฐและปูน ยอดปรางค์ที่สูงตระหง่านลดหลั่นกันลงมา สร้างความประทับใจไหลหลงจับจิตจับใจเป็นอย่างยิ่ง ไกลออกไปเป็นบ้านช่องที่อยู่อาศัยของผู้คนในระแวกนั้น สร้างความสัมพันธ์ระหว่างกันและกัน ช่วยเสริมสร้างความมีชีวิตจิตใจให้แก่โบราณสถานแห่งนี้อย่างแท้จริงสมแล้วที่สถานที่แห่งนี้เป็นส่วนหนึ่งของนครประวัติศาสตร์ มรดกโลกทางวัฒนธรรม ที่ควรแก่การภาคภูมิใจของประชาชนชาวไทยเป็นอย่างยิ่ง
อิบปูนป่นสูญหาย เคยละลาย ลงโลมดิน
ไร้คนมายลยิน แทบสูญสิ้น เหลือเพียงนาม
พระบารมีทรงแจ่มชัด ชุบ “วัดชัยวัฒนาราม”
ห้มลังเมลืองตาม อดีตทองผ่องอำไพ
ปลื้มเอย เคยปลื้มปรางค์ อารามร้างพิเลิศพิไล
จะฟูฟื้นคืนมาใหม่ สู่ผองไทย..ตราบนิรันดร์.

บรรณานุกรม

กรมพระยาดำรงราชานุภาพ, สมเด็จ. “มูลเหตุแห่งการสร้างวัดในประเทศไทย” ศิลปะไทย รวม
บทความทางศิลป. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 2516.
กองบัญชาการทหารสูงสุด. พระราชพิธีสมโภชพระเจดีย์ศรีสุริโยทัย จังหวัดพระนครศรีอยุธยา.
กรุงเทพฯ : อมรินทร์พรินติ้งกรุ๊ฟ, 2534.
เฉลิม สุขเกษม. “กรุงศรีอยุธยา” อธิบายแผนที่พระนครศรีอยุธยากับคำวินิจฉับของพระยาโบราณ
ราชธานินทร์ เรื่องศิลปและภูมิสถานอยุธยาและจังหวัดพิจิตร.กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์
สามมิตร, 2514.
โบราณราชธานินทร์, พระยา. อธิบายแผนที่พระนครศรีอยุธยากับคำวินิจฉัยของพระยาโบราณ
ราชธานินทร์ เรื่องศิลปและภูมิสถานอยุธยาและจังหวัดพิจิตร. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์
สามมิตร, 2514.
ประชุมพงศาวดาร เล่มที่ 39 (ภาคที่ 64) พงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับ พันจันทนุมาศ (เจิม).
กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์คุรุสภา, 2512.
มานิจ ชุมสาย. บทความประกอบการสัมมนาประวัติศาสตร์อยุธยา. อยุธยา : วค.พระนครศรีอยุธยา,
2511.
วัน วลิต. พงศาวดารกรุงศรีอยุธยา พ.ศ. 2182. กรุงเทพฯ : มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ
ประสานมิตร, 2523.
ศิลปากร, กรม, พระราชวังและโบราณสถานในจังหวัดพระนครศรีอยุธยา. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์
สำนักทำเนียบนายกรัฐมนตรี, 2511.
ศรีศักร วัลลิโภดม. “พระนครศรีอยุธยาในฐานะราชธานี” ศูนย์ศึกษาประวัติศาสตร์อยุธยา.
กรุงเทพฯ : อัลลายด์พรินต์เตอร์ส, 2533.
สังข์ พันธโนทัย. พระเจ้าปราสาททอง. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์คุรุสภา, 2526.

Share on Facebook

รศ.วิสุทธิ์ ภิญโญวาณิชกะ

เผยแพร่ใน สยามรัฐรายวัน ปีที่ 43 ฉบับที่ 14361 วันอาทิตย์ที่ 9 สิงหาคาม 2534

เมื่อปลายปีที่แล้ว หนังสือพิมพ์สยามรัฐรายวัน ฉบับวันเสาร์ที่ 28 ธันวาคม 2534 ได้ตีพิมพ์บทความในคอลัมน์ข้างวัด ซึ่งเขียนโดยประสก เรื่อง “กรมศิลปากรกับคณะสงฆ์จะร่วมมือกันจริงแค่ไหน” โดยในบทความกล่าวถึงอธิบดีกรมการศาสนาออกมาให้ข่าวว่า จะมีการปรับปรุงพระราชบัญญัติคณะสงฆ์บางมาตราเพื่อให้เหมาะสมกับยุคสมัย โดยจะมีการให้ความสำคัญแก่งานอนุรักษ์ในการพิจารณายกย่องพระสงฆ์ ซึ่งได้แก่การตั้งหรือเลื่อนสมณศักดิ์ แทนที่จะพิจารณาแต่ผลงานก่อสร้างด้านเดียวอย่างที่เป็นมาแต่ก่อน ในบทความดังกล่าวยังชี้ให้เห็นว่า งานอนุรักษ์นั้นมีความละเอียดลึกซึ้ง และเห็นว่าคงจะไม่เป็นการเพียงพอที่จะปลูกฝังงานอนุรักษ์ด้วยการคิดถึงแต่การออกคำสั่ง หรือทำเป็นนโยบายออกมาอย่างที่คณะสงฆ์กำลังกระทำอยู่ แต่งานอนุรักษ์มีความลึกซึ้งเกินกว่าที่จะฝากไว้กับมาตรการในการยกย่องเชิดชูพระสงฆ์ เพราะถ้าคิดกันเพียงแค่นั้น งานอนุรักษ์ของสงฆ์ก็จะฉาบฉวยไร้วิญญาณโดยสิ้นเชิง
การเริ่มต้นในเรื่องนี้ กรมการศาสนากับกรมศิลปากรน่าจะนัดพบกันอย่างจริงจัง หรือถ้าจะให้สมบูรณ์ยิ่งขึ้น ก็น่าจะเป็นการประสานกันระหว่างคณะสงฆ์ ซึ่งได้แก่มหาเถรสมาคม กรมการศาสนาและกรมศิลปากรประสานกันเพื่อจะได้วางแผนร่วมกัน ไม่ใช่ต่างคนต่างอยู่ ต่างคนต่างไป งานอนุรักษ์ก็จะมีเจ้าของรับผิดชอบร่วมกันหลายฝ่าย ฉะนั้นการขยับตัวของคณะสงฆ์ในเรื่องนี้ น่าจะเป็นโอกาสอันดีของกรมศิลปากรในอันที่จะทำอะไร สักอย่าง เพื่อช่วยให้ความคิดอันทันสมัยของวงการสงฆ์ครั้งนี้ เกิดเป็นรูปธรรมขึ้นมาได้

จากการที่ได้สรุปบทความข้างต้นมาให้ทบทวนกันอีกครั้ง เพราะรู้สึกมีความยินดีเช่นเดียวกับคุณประสก ที่อยากจะเห็นสองหน่วยงาน คือ กรมการศาสนาและกรมศิลปากรได้นำเอาความคิดในอันที่จะร่วมมือกันอนุรักษ์ทั้งโบราณสถานและวัดวาอาราม ไปสู่การปฏิบัติจริง ให้เกิดผลเป็นรูปธรรม มีประโยชน์สูงสุดแก่ชาติบ้านเมือง แต่จนแล้วจนรอด ก็ยังไม่เคยได้ยินข่าวเกี่ยวกับความร่วมมือกันสักที มีแต่ข่าวความขัดแย้งระหว่างสองหน่วยงานอยู่เสมอ ๆ ตัว อย่างเช่น กรณีวัดมอญ เป็นต้น
วัดมอญ (น่าจะเป็นวัดสิงห์นารายณ์) เป็นวัดร้าง ตั้งอยู่ในเขตอโยธยาเหนือ และอยู่ระหว่างวัดกุฏีดาวกับวัดมเหยงคณ์ อำเภอพระนครศรีอยุธยา จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ซึ่งทางกรมศาสนาเป็นผู้ดูแลผลประโยชน์ในที่ดินและได้ให้เอกชนเช่าเพื่อทำประโยชน์ แต่ปรากฏว่าในบริเวณดังกล่าวมีโบราณสถาน คือ วัดมอญ ตั้งอยู่ และยังมีซากเจดีย์และเนิน โบราณสถานที่เชื่อกันว่าน่าจะเป็นพระอุโบสถของวัด เพราะได้พบใบเสมาหลายใบ
ในกรณีนี้ ทางกรมศิลปากร ตลอดจนองค์กรเอกชนที่สนใจในเรื่องอนุรักษ์เห็นว่า วัดมอญ เป็นโบราณสถานที่เก่าแก่ มีคุณค่าทั้งทางด้านประวัติศาสตร์ ศิลปะ และโบราณคดี ควรจะได้มีการขุดแต่งเพื่อศึกษาละอนุรักษ์เอาไว้ ซึ่งในขณะเดียวกันเอกชนผู้เช่าที่ดินของกรมศาสนาถือว่าได้เช่าที่ดินแล้ว ได้มีการไถถมที่ที่ได้รับสิทธิ์ในการเช่า การไถ กลบดังกล่าวจึงเป็นโอกาสไถกลบวัดมอญไปด้วย ซึ่งปรากฎเป็นข่าวในหน้าหนังสือพิมพ์และโทรทัศน์เมื่อเร็ว ๆ นี้ สร้างความสะเทือนใจให้แก่นักอนุรักษ์และพุทธศาสนิกชนทั่วไป
สิ่งสำคัญที่น่าเป็นห่วงอย่างยิ่งในขณะนี้ก็คือ วัดไชยชุมพล โบราณสถานที่ตั้งอยู่ในป่าละเมาะทางด้านทิศเหนือของวัดมอญ ซึ่งเกรงกันว่าจะถูกไถกลบทิ้งในไม่ช้านี้ เพราะอยู่ในบริเวณใกล้เคียงกัน
จากการที่ได้เข้าไปสำรวจโบราณสถานวัดไชยชุมพล ปรากฎว่าเป็นวัดเก่าแก่ พบฐานเจดีย์ขนาดใหญ่ 1 ฐาน เนินโบราณสถาน 2 เนิน เข้าใจว่าเป็นพระอุโบสถและพระวิหาร รอบ ๆ บริเวณเนิน พบเศษกระเบื้องเชิงชาย ชิ้นส่วนพระพุทธรูปหลายชิ้น จากหลักฐานที่ปรากฎพอจะสันนิษฐานเป็นเบื้องต้นไว้ก่อนว่า วัดไชยชุมพลคงมีอายุอยู่ในราวสมัยอยุธยาตอนต้นต่อเนื่องกับสมัยอโยธยา ซึ่งเป็นทราบกันดีอยู่แล้วว่า เนื้อที่บริเวณนั้นทั้งหมด เป็นเขตเมืองอโยธยา เมืองโบราณที่ปรากฎมีมาก่อนที่พระเจ้าอู่ทองจะทรงสถาปนากรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี ที่ตำบลหนองโสน เมื่อปี พ.ศ. 1893
จากตัวอย่างกรณีวัดมอญนี้ จะเห็นว่าเกิดขึ้นจากการทำงานที่ขาดการประสานงาน และความร่วมมือกันระหว่างสองหน่วยงานคือ กรมการศาสนาและกรมศิลปากร ทั้ง ๆ ที่หน่วยงานทั้งสองอยู่ในกระทรวงเดียวกัน ซึ่งถ้าหากยังทำงานกันอยู่ในลักษณะนี้ ไม่ช้าไม่นาน โบราณสถานอันเป็นสมบัติของชาติก็คงจะค่อย ๆ ถูกทำลายไปจนหมด นครประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยา ที่เพิ่งได้รับการขึ้นบัญชีเป็นมรดกโลกในปีนี้ ก็คงจะต้องถูกยกเลิกไป เพราะไม่สามารถรักษาสภาพความเป็นนครประวัติศาสตร์เอาไว้ได้ และเมื่อถึงเวลานั้น พวกเราจะเอาหน้าไปไว้ที่ไหน
ตอนนี้ก็อยากจะป่าวประกาศให้ทราบทั่วกันว่า โบราณสถานของชาติ โดยเฉพาะวัดร้างต่าง ๆ ในจังหวัดพระนครศรีอยุธยา ซึ่งมีอยู่กระจัดกระจายทั่วไป ไม่ว่าจะเป็นที่ทุ่งขวัญ ทุ่งแก้ว ทุ่งประเชด หรือที่สำเภาล่ม ฯลฯ กำลังถูกแอบไถกลบทิ้ง เพื่อใช้ประโยชน์ในที่ดิน เพราะกรมการศาสนาที่มุ่งแต่จะหาประโยชน์จากที่ดินโดยไม่คำนึงถึงโบราณสถานที่อยู่บนที่ดินเหล่านั้น ในขณะเดียวกัน กรมศิลปากรซึ่งมีหน้าที่ดูแลโบราณสถานที่ตั้งอยู่ในที่ดินของกรมการศาสนา ก็ต้องคอยเฝ้าดู เผลอเมื่อไรก็ถูกไถกลบทิ้ง ทำงานแบบแมวไล่หนู อยู่อย่างนี้ไม่ช้าโบราณสถานก็หมด ตอนนี้ไม่ว่าเจ้าหน้าที่กรมศิลปากรหรือนักอนุรักษ์ได้ยินเสียงรถไถก็สะดุ้งผวาไปตาม ๆ กัน เพราะกลัวโบราณสถานจะถูกไถทิ้ง
ก็อยากจะขอร้องให้กรมการศาสนาได้หันมาสนใจโบราณสถานหรือวัดวาอารมกันบ้าง ร่วมไม้ร่วมมือกันดูแลรักษาสมบัติของชาติ มรดกทางวัฒนธรรมที่เป็นที่ประจักษ์ต่อชาวโลกได้ดำรงอยู่ต่อไป ส่วนกรมศิลปากรเองก็น่าจะใจกว้าง ไม่หลงตัวเองว่ามีความรู้ความเข้าใจในเรื่องการอนุรักษ์แต่เพียงผู้เดียว ได้หาทางประสานร่วมมือกัน ทั้งกรมการศาสนา หน่วยงานในท้องถิ่น โดยเฉพาะหน่วยงานที่มีโบราณสถานตั้งอยู่ ตลอดจนประชาชนที่อาศัย อยู่ใกล้โบราณสถาน จะได้ช่วยกันดูแลให้มรดกอันมีคุณค่าเหล่านี้ให้ลูกหลานได้มีโอกาสชื่นชม ในความเจริญรุ่งเรืองของชาติในอดีต ทำอย่างนี้จะไม่ดีกว่าหรือ
————

Share on Facebook

รศ.วิสุทธิ์  ภิญโญวาณิชกะ

บทนำ
พระมหากษัตริย์ในสมัยที่กรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี ทรงมีพระราชนิยมในการสร้าง ศาสนสถาน ซึ่งได้แก่ วัดวาอารามต่าง ๆ เสมอมา วัดที่พระมหากษัตริย์ทรงสร้างนั้น เรียกว่า พระอารามหลวง จึงปรากฏพระอารามหลวงมากมายหลายแห่ง ทั้งในและนอกเกาะเมืองพระนครศรีอยุธยา อาทิเช่น วัดพุทไธสวรรย์ วัดมหาธาตุ วัดราชบูรณะ วัดพระศรีสรรเพชญ์ วัดพระราม เป็นต้น พระอารามหลวงเหล่านี้มีความสำคัญทางประวัติศาสตร์ศิลปะและโบราณคดี ซากปรับหักพังที่ปรากฏให้เห็นอยู่ในปัจจุบันเป็นประจักษ์พยาน แสดงให้เห็นถึงความเจริญรุ่งเรืองของชาติบ้านเมืองในอดีตได้เป็นอย่างดี พระอารามหลวงที่มีความสำคัญอย่างยิ่ง ตลอดสมัยที่กรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี ได้แก่ “ วัดพระศรีสรรเพชญ์ ”
วัดพระศรีสรรเพชญ์ ตั้องอยู่ที่ ต. ประตูชัย อ. พระนครศรีอยุธยา จังหวัดพระนครศรีอยุธยา เดิมเคยเป็นพระบรมมหาราชวังของพระมหากษัตริย์กรุงศรีอยุธยา แต่ต่อมาในรัชกาลสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถได้ทรงสร้างพระบรมมหาราชวังขึ้นใหม่ ทางด้านทิศเหนือของพระราชวังองค์เดิมติดกับแม่น้ำลพบุรี และถวายพระบรมมหาราชวังองค์เดิมให้เป็นวัด ซึ่งได้แก่วัดพระศรีสรรเพชญ์ ความสำคัญในอดีตนั้น เทียบได้กับวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ในกรุงเทพมหานคร คือเป็นที่ประกอบพระราชพิธีสำคัญต่าง ๆ เช่น พระราชพิธีถือน้ำระพิพัฒน์สัตยา เป็นต้น วัดนี้ปรากฏพระมหาธาตุเจดีย์องค์ใหญ่สามองค์เรียงกันจนถือเป็นสัญลักษณ์ของจังหวัดพระนครศรีอยุธยาในปัจจุบัน

ประวัติความเป็นมา

ประวัติความเป็นมาของวัดพระศรีสรรเพชญ์นั้น อาจแบ่งออกได้เป็นสองช่วง คือ ช่วงแรกในฐานะเป็นพระบรมมหาราชวังและช่วงหลังในฐานะเป็นพระอารามหลวง
1. ในฐานะเป็นพระบรมมหาราชวัง
ตามพระราชพงศาวดารกล่าวว่าสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 พระเจ้าอู่ทอง ( 1893 – 1912 ) ทรงสถาปนากรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี เมื่อวันศุกร์ที่ 3 เมษายน 1893 และทรงโปรดให้สร้างพระที่นั่งขึ้น 3 องค์ คือ พระที่นั่งไพฑูรย์มหาปราสาท พระที่นั่งไพยนต์มหาปราสาท และพระที่นั่งไอศวรรย์มหาปราสาท ณ ตำบลหนองโลม
ต่อมาในรัชกาลสมเด็จพระราเมศวร ( พ.ศ. 1912 – 1913 และ 1931 – 1938 ) ปรากฏชื่อพระที่นั่งมังคลาภิเษกเพิ่มขึ้นอีก 1 องค์ และในรัชกาลพระบรมราชาธิราชที่ 2 ( พ.ศ. 1967 – 1991 ) ปรากฏพระที่นั่งตรีมุขอีก 1 องค์ แต่ในปัจจุบันไม่ปรากฏตำแหน่งของพระที่นั่งดังกล่าวมานั้นเลย ทั้งนี้อาจเป็นเพราะพระที่นั่งเหล่านั้นสร้างด้วยเครื่องไม้ ซึ่งอาจถูกไฟไหม้หรือพังทลายสูญหายไปหมดแล้ว แต่อย่างไรก็ตามปัจจุบันภายในวัดพระศรีสรรเพชญ์ปรากฏพระที่นั่งจอมทอง 1 องค์ ตั้งอยู่ด้านทิศตะวันออกเฉียงเหนือของพระวิหารหลวง แต่ไม่พบหลักฐานว่าสร้างขึ้นตั้งแต่เมื่อใด ซึ่งอาจเป็นไปได้ว่าเป็นพระที่นั่งองค์ใดองค์หนึ่งตามที่กล่าวนานมาแต่ได้ถูกเปลี่ยนชื่อเป็นพระที่นั่งจอมทองในสมัยหลัง
2. ในฐานะพระอารามหลวง
ในสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ( 1991 – 2031 ) ได้ถวายพระบรมมหาราชวังเป็นวัด ต่อจากนั้นมาไม่ปรากฏหลักฐานว่าได้มีการสร้างสิ่งก่อสร้างใด ๆ ขึ้นอีก จนกระทั่งถึง รัชกาลสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 ( 2034 – 2072 ) ทรงโปรดให้สร้างพระเจดีย์องค์ใหญ่ขึ้น 2 องค์ องค์แรกสร้างขึ้นเพื่อบรรจุพระบรมอัฐิของสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ พระราชบิดา (องค์ด้านทิศตะวันออก) องค์ที่สอง สร้างขึ้นเพื่อบรรจุพระบรมอัฐิของสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 3 ( 2031 – 2034 ) พระเชษฐาธิราช ส่วนองค์ที่สาม สร้างขึ้นในสมัยรัชกาลสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 4 (2072 – 2076) เพื่อบรรจุพระบรมอัฐิของสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 อันเป็นพระราชบิดาของพระองค์
เมื่อปี พ.ศ. 2042 ในรัชกาลสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 ได้โปรดให้สร้างพระวิหารหลวงขึ้นองค์หนึ่งทางด้านทิศตะวันออกของพระเจดีย์ และต่อมาในปี พ.ศ. 2043 ได้โปรดให้สร้างพระพุทธรูปยืนองค์ใหญ่ ประดิษฐานพระวิหารหลวง พระราชทานนามว่า “ พระศรีสรรเพชญ์”
พระวิหารหลวงนี้” นอกจากเป็นที่ประดิษฐานพระพุทธรูปพระศรีสรรเพชญ์แล้ว ข้างหลังพระศรีสรรเพชญ์ มีฐานชุกชีใหญ่อันหนึ่งว่าเป็นที่เก็บพระพุทธรูปสำคัญ ๆ ของหลวงสมัยกรุงศรีอยุธยา แม้พระพุทธองค์ก็ได้เคยประดิษฐานอยู่ในวิหารนี้” ( หลวงบริบาลบุรีภัณฑ์ . 2511 : 28 )
ส่วนที่ท้ายจระนำของพระวิหารหลวงยังใช้เป็นที่บรรจุพระบรมอัฐิของพระมหากษัตริย์อีกหลายพระองค์ เช่น พระบรมอัฐิของสมเด็จพระเพทราชา ดังความปรากฏในพงศาวดาร กรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ ( 2512 . 235 ) ความว่า “ ณ เดือน 5 ปีมะแม ตรีศก ศักราช 1063 (พ.ศ. 2244 ) จึงให้เชิญพระบรมศพขึ้นบนพระมหาพิชัยราชรถ แห่แหนเป็นกระบวนไปเข้าพระเมรุมาศ มีการมหรสพและพระสงฆ์ 10,000 สดับปกรณ์ครบ 3 วัน ตามอย่างทุกครั้ง แล้วถวายพระเพลิง เชิญพระอัฐิใส่พระโกศน้อยแห่เป็นกระบวนเข้าบรรจุไว้จระนำพระวิหาใหญ่วัดพระศรีสรรเพชญ์”

การบูรณะปฏิสังขรณ์
การบูรณ์ปฏิสังขรณ์วัดพระศรีสรรเพชญ์นั้น คงจะได้กระทำต่อเนื่องกันมาตลอดสมัยอยุธยา ซึ่งปรากฏฐานในพงศาวดาร 2 ครั้ง ครั้งแรกในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง ( 2172 – 2199 ) ปรากฏหลักฐานของพงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ ( เจิม ) ( 2512 : 235 ) ความว่า “ในปีที่สร้างพระนครหลวงนั้น ( พ.ศ. 2174 ) ก็สถาปนาพระศรีสรรเพชญ์เสร็จแล้วทำการฉลอง มีมหรสพเป็นอเนกประการ” และครั้งที่สองในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ ( 2275 – 2301 ) โดยโปรดให้สมเด็จพระเจ้าลูกเธอกรมขุนเสนาพิทักษ์ ( เจ้าฟ้าธรรมธิเบศ ) ปฏิสังขรณ์ในปี พ.ศ. 2284 ปรากฏในพงศาวดารฉบับเดียวกัน ( 2512 : 259 ) ความว่า “ ครั้งพร้อมกันเห็นสมควรพระเจ้าอยู่หัวก็โปรดให้เจ้าฟ้ากรมขนเสนาพิทักษ์ ดำรงฐานะอุปราชโดยประเพณีแล้ว ทรงพระกรุณาสั่งกรมพระราชวังให้ปฏิสังขรณ์วัดพระศรีสรรเพชญ์ขึ้นใหม่”
ในปี พ.ศ. 2475 ราชบัณฑิตสภา ( ต่อมาเปลี่ยนเป็นกรมศิลปากร ) ได้ทำการขุดสถูปองค์ทิศตะวันออกเมื่อวันที่ 15 กุมภาพันธ์ 2475 โดยขุดหลังจากที่สถูปองค์นี้ถูกลักขุดแล้ว แต่ไม่พบพระโกศบรรจุอัฐิของสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ หากได้พบสถูปที่บรรจุพระบรมสารีริกธาตุกับศิลปวัตถุอื่น ๆ เป็นจำนวนมาก (หลวงบริบาลบุรีภัณฑ์ . 2511 : 28)
ในปี พ.ศ. 2478 กรมศิลปากรได้ประกาศขึ้นทะเบียนวัดศรีสรรเพชญ์ เป็นโบราณสถานของชาติโดยประกาศในราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ 52 ตอนที่ 75 วันที่ 8 มีนาคม 2478 ประกอบด้วยเจดีย์ 38 องค์ วิหาร 1 หลัง โบสถ์ 1 หลัง หอระฆัง 1 หอ มณฑป 3 หลัง
ในสมัยรัชกาลที่ 5 พระยาโบราณราชธานินทร์ สมุหเทศาภิบาลมณฑลกรุงเก่า ได้ดำเนินการขุดสมบัติกรุในเจดีย์ พบพระพุทธรูปและเครื่องทองมากมาย จนกระทั่งปี พ.ศ. 2499 ทางราชการจึงได้บูรณะพระเจดีย์สามองค์ขึ้นใหม่ ( กรมศิลปากร . 2533 : 14 )

ศิลปกรรม
วัดพระศรีสรรเพชญ์นั้น ตั้งหันหน้าไปทางทิศตะวันออก การวางผังเป็นแบบซ้ายขวาเท่ากัน มีพระมหาธาตุเจดีย์สามองค์เป็นประธานของวัด โดยมีระเบียงคตล้อมรอบ ด้านหน้าพระมหาธาตุเจดีย์มีพระวิหารหลวงขนาดใหญ่เป็นที่ประดิษฐานพระพุทธรูปพระศรีสรรเพชญ์ ด้านซ้ายพระวิหารหลวงเป็นพระวิหารที่ประดิษฐานพระโลกนาถ ส่วนวิหารด้านขวาของพระวิหารหลวงเป็นวิหารที่ประดิษฐาน พระพุทธรูปปรางปาลิไลยก์ ส่วนพระอุโบสถตั้งอยู่ทางด้านทิศตะวนออกเฉียงใต้ของพระวิหารหลวง ตรงหน้าพระวิหารหลวงมีหอระฆัง 1 หอ ทางด้านทิศตะวันออกเฉียงเหนือเป็นที่ตั้งพระที่นั่งจอมทอง บริเวณรอบ ๆ ติดกับกำแพงแก้ว มีเจดีย์รายสลับกับพระวิหารรายขนาดเล็กโดยรอบอาคารต่าง ๆ ที่กล่าวมาปัจจุบันมีสภาพปรักหักพังเป็นส่วนใหญ่

ศิลปกรรมที่สำคัญ
1. พระมหาธาตุเจดีย์
ได้แก่พระเจดีย์สามองค์ ซึ่งเป็นประธานของวัดทำเป็นเจดีย์ทรงระฆัง ตั้งอยู่บนฐานไพทีรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า เชื่อกันว่า ฐานไพทีนี้คงเป็นฐานพระที่นั่งต่าง ๆ เมื่อคราวสถาปนากรุงศรีอยุธยา ลักษณะของเจดีย์ประกอบด้วยฐานเชียงกลมซ้อนกันสามชั้น เหนือขึ้นไปเป็นฐานปัทม์ 1 ชั้น รองรับมาลัยเถาเหนือชั้นมาลัยเถาเป็นฐานปัทม์อีกชั้นหนึ่ง ถัดขึ้นไปเป็นองค์ระฆังทรงลังกาที่นิยมสร้างกันในสมัยสุโขทัย เหนือองค์ระฆังเป็นบนลังก์รูปสี่เหลี่ยมจตุรัสทำเป็นฐานปัทม์ ระหว่างปล้องไฉนซึ่งเป็นส่วนยอดกับบัลลังก์มีเสาหานรองรับแกนก้านฉัตร ข้างองค์พระเจดีย์ทำเป็นซุ้มทิศทั้งสี่ทิศ มีบันไดทางขึ้นเหนือซุ้มประดับด้วยเจดีย์ทรงกลม ซึ่งคงได้รับอิทธิพลของศิลปะสมัยศรีวิชัย ระหว่างองค์พระเจดีย์มีพระมณฑปองค์ด้านทิศตะวันออกประดิษฐานรอยพระพุทธบาท ตัวอาคารยังปรากฏส่วนของผนังอยู่บ้างส่วนอีกสององค์เหลือแต่ส่วนฐาน
พระสถูปองค์ด้านทิศตะวันออก ซึ่งราชบัณฑิตสภา ได้ขุดเมื่อวันที่ 15 กุมภาพันธ์ 2475 นั้น ได้พบพระบรมสารีริกธาตุ ซึ่งบรรจุไว้ในสถูปถึง 7 ชั้น คือชั้นที่ 1 นอกสุดเป็นสถูปหิน ในเข้าไปชันที่ 2 เป็นเบ้าหิน ชั้น 3 – 4 เป็นสถูปสำริด ชั้น 5 เป็นสถูปเงิน ชั้น 6 เป็นสถูปทอง ชั้น 7 เป็นสถูปแก้วผลึก ภายในองค์สถูปแก้วเป็นพระบรมสารีริกธาตุ ( หลวงบริบาลบุรีภัณฑ์ . 2511 . 28)
รอบพระเจดีย์ทังสามองค์นี้มีระเบียงคต ซึ่งหักพังเหลือแต่ฐานราก ภายในระเบียงคตเป็นที่ประดิษฐานพระพุทธรูปปั้นประทับนั่งเรียงกันเป็นแถว ปัจจุบันเหลืออยู่ให้เห็น 3 องค์
2. พระเจดีย์ราย
พระเจดีย์รายรอบวัดพระศรีสรรเพชญ์นั้นเป็นที่สำหรับบรรจุอัฐิของเจ้านายในพระราชองค์ มีพระอัฐิบรรจุไว้ทุกองค์ (เฉลิม สุขเกษม. 2514 . 107) ลักษณะของพระเจดีย์เป็นเจดีย์ทรงลังกาทั้งหมด มี 4 องค์ ที่แตกต่างไปจากองค์อื่น ๆ คือมิซุ้มทิศ ได้แก่องค์มุมกำแพงแก้วด้านทิศตะวันออก 2 องค์ และมุมกำแพงด้านทิศตะวันตก 2 องค์ พระเจดีย์เหล่านี้ถือได้ว่าเป็นรูปแบบของเจดีย์กลมในสมัยอยุธยาตอนกลาง ซึ่งสร้างขึ้นในระหว่าง พ.ศ. 1991 – 2172
3. พระวิหาร
ในวัดพระศรีสรรเพชญ์มีพระวิหารทั้งวิหารหลวงและวิหารราย แต่ส่วนใหญ่มีรูปแบบโครงสร้างลักษณะเดียวกัน คือใช้เสากลมขนาดใหญ่ รับน้ำหนักโครงหลังคา ใช้ฝาผนังก่ออิฐหนารับน้ำหนักชายคา และใช้เสานางเรียงรับน้ำหนักชายคาปีกนก ซึ่งเป็นรูปแบบของอาคารที่นิยมสร้างในสมัยอยุธยาตอนต้น ส่วนพระวิหารที่มีลักษณะแตกต่างไปจากนี้ ได้แก่ วิหารจตุรมุข ซึ่งตั้งอยู่ทางด้านหลังของพระเจดีย์สามองค์ คือ ทางด้านทิศตะวันตก มุขทั้งสี่ของพระวิหารจตุรทิศประดิษฐานพระพุทธรูปนั่ง นอน ยืน เดิน อันเป็นอิทธิพลการสร้างพระพุทธรูปในสมัยสุโขทัย ที่แพร่กระจายลงมาในช่วงนี้
ตรงกลางพระวิหารจตุรทิศ ปรากฏซากสถูป 1 องค์ ข้าง ๆ สถูปทั้งสี่ด้าน ทำเป็นช่องบรรจุอัฐไว้หลายช่อง ซึ่งสมเด็จ ฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงสันนิษฐานว่า สมเด็จพระบรมราชเจ้ามหาสุรสิงหนาทได้ทรงเอาแบบอย่างมาสร้างพระเจดีย์ทองขึ้นที่วัดมหาธาตุ อันเป็นวัดที่พระองค์ทรงสถาปนาขึ้นเป็นพระอารามหลวง ในกรุงเทพมหานคร และวัดมหาธาตุนี้เคยมีนามว่า วัดพระศรีสรรเพชญ์มาก่อน (บริบาลบุรีภัณฑ์ . 2511 : 28)
4. พระอุโบสถ
พระอุโบสถนั้นมีลักษณะเช่นเดียวกับพระวิหาร ปรากฏใบเสมาแกะสลักจากหินชนวนขนาดใหญ่หนา รูปใบเสมาไม่มีลวดลาย เป็นแบบที่พบตามพระอุโบสถที่สร้างในสมัยอยุธยาตอนต้นทั่วไป
5. หอระฆัง
หอระฆังเป็นหอระฆังก่ออิฐถือปูน ฐานรูปสี่เหลี่ยมจตุรัสย่อมุม ตั้งอยู่ด้านหน้าพระวิหารหลวง
6. พระพุทธรูป
6.1. พระศรีสรรเพชญ์ เป็นพระพุทธรูปยืนขนาดใหญ่ สมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 ทรงสร้างเมื่อปี พ.ศ. มีความสูง ตั้งแต่พระบาทถึงพระรัศมี 16 เมตร พระพักตร์ยาว 2 เมตร กว้าง 1.50 เมตร พระอุระกว้าง เมตร ใช้ทองสำริดหนัก 58,000 ชั่งหล่อเป็นแกน ภายนอกหุ้มด้วยทองคำหนัก 286 ชั่ง ( ประมาณ 171 กรัม ) คราวเสียกรุงเมื่อ พ.ศ. 2310 นั้น พม่าได้ใช้ไฟเผาลอกทองคำองค์พระศรีสรรเพชญ์จนหมด คงเหลือส่วนที่ทำด้วยสำริด เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกอัญเชิญพระศรีสรรเพชญ์มาที่วัดพระเชตุพน ฯ กรุงเทพมหานครเมื่อปี 2332 นั้นทรงเห็นว่าชำรุดมากเกินกำลังที่จะซ่อมให้ดีได้ จึงโปรดให้สร้างพระมุมองค์ใหญ่องค์หนึ่ง ในวัดพระเชตุพน ฯ ( คือองค์กลางในเจดียใหญ่ทีเรียงกัน 3 องค์ ) แล้วเชิญพระศรีสรรเพชญ์เข้าบรรจุไว้ในองค์พระเจดีย์นั้น ถวายนามว่า พระเจดีย์ศรีสรรเพชดาญาณ ซึ่งยังปรากฏให้เห็นอยู่ในพระวิหาร ( หลวงบริบาลบุรีภัณฑ์ . 2531 . 254 )
6.2. พระโลกนาถ แต่เดิมประดิษฐานอยู่ในพระวิหารด้านทิศเหนือของพระวิหารหลวงวัดพระศรีสรรเพชญ์ ปัจจุบันประดิษฐานอยู่ที่พระวิหารด้านทิศตะวันออก วัดพระเชตุพน ฯ กรุงเทพมหานคร
พระโลกนาถเป็นพระพุทธรูปยืนปางประทานอภัย สูง 10 เมตร ยกพระหัตถ์เบื้องซ้ายหันฝ่าพระหัตถ์ข้างหน้า พระหัตถ์ข้างขวาห้อยลงมาแนบพระวรกาย เป็นพระพุทธรูปสมัยอยุธยาตอนกลางต่อจากสมัยตอนต้นหรืออู่ทอง ปรากฏอิทธิพลของศิลปะสุโขทัย เชื่อกันว่าพระโลกนาถคงมีพุทธลักษณะเช่นเดียวกับพระศรีสรรเพชญ์ เพราะเป็นพระพุทธรูปที่สร้างขึ้นในระยะใกล้เคียงกัน ตัวอย่างพระพุทธรูปสมัยอยุธยาตอนต้นอีกองค์หนึ่ง คือพระมงคลบพิตรซึ่งประดิษฐานอยู่ในพระวิหารมงคลบพิตรข้างวัดพระศรีสรรเพชญ์ด้านทิศใต้
7. พระที่นั่งจอมทอง
เป็นอาคารรูปสี่เหลี่ยมสามหลังแผด ก่ออิฐถือปูน ตั้งอยู่ทางด้านทิศตะวันออกเฉียงเหนือ ปัจจุบันดูแต่ส่วนผนังของอาคารภายในมีพระพุทธรูปหินทราย ( ชำรุด ) ประดิษฐานอยู่สองสามองค์

บทสรุป
จากการศึกษาประวัติศาสตร์ความเป็นมาและรูปแบบศิลปกรรมภายในวัดพระศรีสรรเพชญ์ครั้งนี้ มีข้อค้นพบข้อคิดเห็นบางประการ ดังนี้
1. วัดพระศรีสรรเพชญ์เป็นพระอารามหลวงแห่งเดียวในกรุงศรีอยุธยา ที่เคยดำรงฐานะเป็นพระบรมมหาราชวังมาก่อน ฉะนั้น ภายในบริเวณวัดยังปรากฏพระที่นั่งจอมทองเหลืออยู่ 1 องค์ และเชื่อแน่ว่า ตลอดจนกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานีนั้น คงใช้วัดนี้เป็นที่ประกอบพระราชพิธีสำคัญ ฯ เสมอมาเพราะอยู่ติดกับพระมหาราชวัง
2. การก่อสร้างวัดที่ใช้พระมหาธาตุเจดีย์ทรงลังกาสามองค์เรียงกันเป็นประธานของวัด เพิ่งปรากฏที่วัดแห่งแรกในสมัยอยุธยา
3. การสร้างพระพุทธรูปยืนขนาดใหญ่ เช่น พระพุทธรูปพระศรีสรรเพชญ์ และพระโลกนาถ ตลอดแบบเจดีย์ทรงลังกาที่ปรากฏอยู่ในบริเวณวัดทั้งหมด ไม่มีเจดีย์เหลี่ยมหรือพระปรางค์เลย แสดงให้เห็นว่าวัดพระศรีสรรเพชญ์นี้ เป็นศูนย์รวมของอิทธิพลศิลปะสุโขทัยที่แพร่กระจายเข้ามาสู่ราชสำนักของกรุงศรีอยุธยา ทั้งยังแสดงให้เห็นถึงลัทธิลังกาวงศ์ หรือหินยาน ที่มีอิทธิพลค่อนข้างสูงในช่วงนั้น
4. การวางผังอย่างเป็นระเบียบเรียบร้อย ตลอดจนรูปแบบอาคารที่มีลักษณะคล้ายคลึงกันทั้งหมดอาจเชื่อได้ว่าวัดพระศรีสรรเพชญ์นี้สร้างขึ้นเสร็จเรียบร้อย ต่อเนื่องในคราวเดียวกันแต่อย่างไรก็ตาม พระวิหารที่ตั้งอยู่หลังพระเจดีย์สามองค์ ลักษณะของอาคาร รูปแบบของกรอบประตูหน้าต่างที่ปรากฏเหลืออยู่ในปัจจุบันแสดงให้เห็นว่าคงสร้างหรือซ่อมขึ้นใหม่ในสมัยหลังอย่างแน่นอน และบริเวณด้านหลังของวัดนี้ การวางตำแหน่งขององค์เจดีย์บางองค์เริ่มจะขาดระเบียบแล้ว
5. อาจกล่าวได้ว่า วัดพระศรีสรรเพชญ์นั้นเป็นสุสานของพระมหากษัตริย์กรุงศรีอยุธยาเพราะเท่าที่ปรากฏหลักฐานในพงศาวดาร พระบรมอัฐิของพระมหากษัตริย์ไม่น้อยกว่า 8 พระองค์ บรรจุไว้ที่วัดนี้ เช่น พระบรมอัฐิของสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 3 สมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 สมเด็จพระเจ้าปราสาทอง สมเด็จพระนารายณ์ สมเด็จพระเพทราชา สมเด็จพระเจ้าเสือ และสมเด็จพระเจ้าท้ายสระ
จึงเห็นได้ว่า วัดพระศรีสรรเพชญ์นั้นเป็นพระอารามหลวงที่สำคัญ เป็นศูนย์รวมความเลื่อมใสศรัทธาของประชาชนชาวไทยทั้งในอดีตและปัจจุบัน ซากปรับหักพังที่ปรากฏอยู่นั้น นอกจากจะเป็นหลักฐานสำคัญในการศึกษาประวัติศาสตร์ ศิลปะ และโบราณคดีแล้ว ยังเป็นเครื่องเตือนใจให้ได้คิดว่า ยามใดที่ประชาชนในชาติมีความสมัครสมาน รู้รักสามัคคี ก็สามารถรังสรรค์ศิลปกรรมที่เพียบพร้อมไปด้วยสุนทรียะ แต่ยามใดที่ประชาชนในชาติแตกความสามัคคี ประเทศชาติบ้านเมืองก็จะย่อยยับพังทลายลงอย่างน่าอเนจอนาถใจ

หนังสืออ้างอิง

เฉลิม สุขเกษม . “กรุงศรีอยุธยา” อธิบายแผนที่พระนครศรีอยุธยากับคำวินิจฉัย ของพระยา โบราณ ราชธานินทร์ เรื่องศิลปและภูมิสถานอยุธยาและจังหวัดพิจิตร. กรุงเทพ ฯ : โรงพิมพ์
สามมิตร. 2514.
บริบาลบุรีภัณฑ์ , หลวง.”วัดพระศรีสรรเพชญ์” พระราชวังและโบราณสถานในจังหวัด พระนครศรีอยุธยา. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์สำนักนายรัฐมนตรี, 2511.
. เรื่องโบราณคดี. กรุงเทพฯ : สำนักราชเลขาธิการ , 2531.
ประชุมพงศาวดาร เล่มที่ 39 ( ภาคที่ 64 ) พงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม)
กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์คุรุสภา , 2512.
ศิลปากร, กรม. แผนแม่บทนครประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยา. กรุงเทพฯ : สำนักงานพิมพ์ สมาพันธ์ , 2533.
. พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับสมเด็จพระพนรัตน์วัดพระเชตุพน. กรุงเทพ ฯ :
คลังวิทยา , 2514.

Share on Facebook

รศ.วิสุทธิ์  ภิญโญวาณิชกะ

เผยแพร่ใน วารสารทางวิชาการ ราชภัฏกรุงเก่า ปีที่ 1 ฉบับที่ 2 ปีการศึกษา 2537

จากรายงานการขุดแต่งแหล่งโบราณคดีสังขแท้ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา โดยรัศมี ชูทรงเดช แห่งภาควิชาโบราณคดี คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร ซึ่งเผยแพร่ในวารสารเมืองโบราณ ฉบับที่ 1 ปีที่ 17 ประจำเดือนมกราคม – มีนาคม 2534 มีความตอนหนึ่งว่า “ระหว่างวันที่ 11 – 19 มีนาคมที่ผ่านมา ภาควิชาโบราณคดี คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร ร่วมกับโครงการอุทยานประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยา กรมศิลปากร ได้นำนักศึกษาโบราณคดีจำนวน 66 คน ออกฝึกปฏิบัติงานภาคสนาม ณ แหล่งโบราณคดีวัดสังขแท้ อำเภอพระนครศรีอยุธยา จังหวัดพระนครศรีอยุธยา” จากข้อความดังกล่าวถือว่าเป็นเรื่องที่ดีและน่าสนใจเป็นอย่างยิ่ง เพราะแสดงให้เห็นว่า การศึกษาวิชาโบราณคดีในประเทศไทย ซึ่งมหาวิทยาลัยศิลปากร เป็นผู้จัดการศึกษาด้านนี้แต่เพียงแห่งเดียวนั้น ตระหนักถึงภาระหน้าที่ในการผลิตบัณฑิต โดยจัดการเรียนการสอนให้นักศึกษาได้มีประสบการณ์ตรง ได้สัมผัสกับแหล่งโบราณคดีจริง ๆ เพื่อให้นักศึกษามีความรู้ความสามารถ มีศักยภาพเพียงพอในการที่จะออกไปปฏิบัติหน้าที่ เกิดประโยชน์ต่อชาติบ้านเมืองทางด้านโบราณคดีต่อไป ซึ่งควรจะได้ให้การสนับสนุนเป็นอย่างยิ่ง
แหล่งโบราณคดีสังขแท้แห่งนี้ ตั้งอยู่ในบริเวณสวนสมเด็จพระศรีนครินทร์ ภายในเขตอุทยานประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยา ตำบลประตูชัย อำเภอพระนครศรีอยุธยา จังหวัดพระนครศรีอยุธยา เป็นโบราณสถานที่ปรากฏชื่อในแผนที่ของพระยาโบราณราชธานินท์ สมุหเทศาภิบาลมณฑลกรุงเก่า ซึ่งเขียนไว้เมื่อ พ.ศ. 2469 แต่ไม่ปรากฏคำอธิบายใด ๆ และกรมศิลปากรได้ขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานของชาติ โดยประกาศในราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ 60 ตอนที่ 39 ลงวันที่ 20 กันยายน 2486 ซึ่งประกอบด้วย เนินโบราณสถาน 3 เนิน เจดีย์ทรงระฆัง 1 องค์ เจดีย์ทรงปราสาทยอดเจดีย์ 1 องค์ และหอระฆัง 1 หอ ตั้งอยู่ในบริเวณที่คูน้ำล้อมรอบ มีเนื้อที่กว้างประมาณ 85 เมตร ยาวประมาณ 100 เมตร มีทางเข้าทางทิศตะวันออก ด้านที่ทำการของโครงการอุทยานประวัติศาสตร์ ฯ

แหล่งโบราณคดีวัดสังขแท้นี้ นักศึกษาคณะโบราณคดีได้ฝึกขุดแต่งเนินโบราณสถานที่เป็นซากอาคาร 3 หลัง เพื่อศึกษารูปแบบอาคารและขุดชั้นดินเพื่อตรวจสอบลำดับชั้นทางวัฒนธรรม โดยขุดหลุมที่มุมซากอาคาร อาคารละ 2 หลุม รวม 6 หลุม (ตามแผนผัง) ดังนี้

เนินโบราณสถานหมายเลข 1
หลุมที่ 1 ขุดที่มุมอาคารด้านหน้า ทิศตะวันออกเฉียงใต้ ขุดหลุมกว้างประมาณ 6.00 × 6.00เมตร ลึกประมาณ 1.00 – 1.50 เมตร
หลุมที่ 2 ขุดมุมอาคารด้านหลัง ทิศตะวันตกเฉียงเหนือ ขุดหลุมกว้าง 4.00 × 8.00 เมตร ลึกประมาณ 1.00 – 1.50 เมตร
เนินโบราณสถานหมายเลข 2
หลุมที่ 1 ขุดที่มุมอาคารด้านหน้า ทิศตะวันออกเฉียงใต้ ขุดหลุมกว้าง 6.00 × 9.00 เมตร ลึกประมาณ 1.00 – 1.50 เมตร
หลุมที่ 2 ขุดที่มุมอาคารด้านหลัง ทิศตะวันตกเฉียงเหนือ มุมเจดีย์ทรงปราสาทยอดเจดีย์ ขุดหลุมกว้าง 5.00 × 10.00 เมตร ลึกประมาณ 1.00 – 1.50 เมตร
เนินโบราณสถานหมายเลข 3
หลุมที่ 1 ขุดที่มุมอาคารด้านหน้า ทิศตะวันออกเฉียงใต้ ขุดหลุมกว้างประมาณ 8.00 × 8.00 เมตร ลึกประมาณ 1.00 – 1.50 เมตร
หลุมที่ 2 ขุดที่มุมอาคารด้านหลัง ทิศตะวันตกเฉียงเหนือ มุมเจดีย์ทรงระฆัง ขุดหลุมกว้างประมาณ 5.00 × 13.00 เมตร ลึกประมาณ 1.00 – 1.50 เมตร รวมเนื้อที่ขุดทั้งหมด 6 หลุม ประมาณ 300 ตารางเมตร
เป็นที่น่าสังเกตว่า ลักษณะการขุดแต่งของนักศึกษาในครั้งนี้ ( พ.ศ. 2533 ) เป็นการขุดที่กระจายหลายจุดทั่วบริเวณ และหลังจากขุดแล้ว ไม่ได้กลบปิดหลุมเพื่อรักษาหลักฐานทางโบราณคดีที่ยังเหลืออยู่ ในบริเวณยังทิ้งอิฐ กระเบื้อง ฯลฯ ที่ขุดขึ้นมาไว้เกะกะทั่วไป ซึ่งเมื่อเวลาล่วงเลยจนถึงปัจจุบัน ( พ.ศ. 2535 ) บริเวณที่ขุดไว้ก็ค่อย ๆ พังทลายลง การพังทลายนี้มีผลกระทบไปยังฐานของอาคารของโบราณสถานที่ยังเหลืออยู่ ดังนั้นการขุดแต่งแหล่งโบราณคดีดังกล่าว แทนที่จะเกิดประโยชน์ทางด้านการศึกษาตามที่รายงานไว้ กลับดูเสมือนว่า เป็นการขุดที่ทำลายโบราณสถานไปอย่างน่าเสียดาย
การขุดแต่งที่กลับกลายเป็นการทำลายแหล่งโบราณคดีครั้งนี้อาจพิจารณาได้ 2 ประเด็น คือ ประเด็นที่ 1 นักศึกษาที่ลงมือปฏิบัติการขาดความรู้ความเข้าใจในกระบวนการขุดแต่งโบราณสถาน จึงคาดไม่ถึงว่าการขุดแต่งที่ไม่ได้กลบหลุมนั้น มีผลกระทบต่อบริเวณที่ขุดและบริเวณโดยรอบอย่างไร ประเด็นที่ 2 เกิดจากผู้ควบคุมการปฏิบัติการของนักศึกษาว่าเข้าใจถึงกระบวนการขุดแต่งที่สมบูรณ์หรือไม่ ได้ตระหนักหรือไม่ว่าการขุดแต่งนี้อาจกลับกลายเป็นการทำลายแหล่งโบราณคดีไปได้ หากขุดแต่งแล้วไม่กลบ และที่น่าเป็นห่วงอย่างยิ่งก็คือ หากนักศึกษาที่ได้รับบทเรียนไปในลักษณะเช่นนี้ ย่อมขาดความรู้สึกรับผิดชอบต่อการขุดแต่งแหล่งโบราณคดี ฉะนั้น การที่จะสอนนักศึกษาให้มีจิตสำนึกของนักโบราณคดี ที่เห็นคุณค่าของการอนุรักษ์โบราณสถานย่อมจะไม่เกิด และคงจะไม่มีประโยชน์อะไรที่จะผลิตบัณฑิตทางโบราณคดี ที่ขุดดินเพื่อศึกษาแต่ไม่เห็นคุณค่าของโบราณสถาน ความจริงแล้วการศึกษาวิชาโบราณคดีโดยการออกฝึกภาคสนาม เพื่อให้นักศึกษาค้นหาหลักฐานทางโบราณคดีนั้น จะทดลองขุดตรงไหนก็สามารถศึกษาได้ทั้งสิ้น อย่างน้อยก็ได้ศึกษาถึงกระบวนการขุดแต่ง ตลอดจนสามารถศึกษาชั้นดินต่าง ๆ และตรวจสอบลำดับชั้นทางวัฒนธรรมของผู้คนที่เข้ามาประกอบกิจกรรมในบริเวณนั้นได้ ไม่จำเป็นต้องขุดในเขตโบราณสถานแต่อย่างใด เพราะโบราณสถานเป็นสมบัติของชาติ เป็นสมบัติส่วนรวม ซึ่งเมื่อถูกทำลายลงไปแล้ว ก็ไม่สามารถนำกลับคืนมาได้อีก สิ่งที่น่าพิจารณาก็คือ การขุดแต่งโบราณสถานนั้น จำเป็นจะต้องใช้ผู้ที่มีความรู้ความสามารถ มีประสบการณ์ทางด้านนี้พอสมควร การใช้โบราณสถานเพื่อการทดลอง กับนักศึกษาที่มีประสบการณ์น้อย ขาดความเชี่ยวชาญในการขุดแต่งนั้น ไม่แน่ใจว่า ผลที่ได้รับจะคุ้มกับคุณค่าของโบราณสถานที่ต้องสูญเสียไปหรือไม่
แต่อย่างไรก็ตาม เมื่อเกิดเหตุการณ์เช่นนี้ขึ้นมาแล้ว สิ่งที่ควรดำเนินการในขณะนี้อย่างเร่งด่วนก็คือ
1. จัดการกลบหลุมที่ขุดไว้ให้เรียบร้อย เพื่อจะได้รักษาหลักฐานทางโบราณคดี ที่ยังเหลืออยู่ และช่วยยับยั้งการพังทลายของโบราณสถานเพิ่มขึ้นอีก
2. ทบทวนกระบวนการเรียนการสอนวิชาโบราณคดี โดยมุ่งเน้นการศึกษาหาหลักฐานทางโบราณคดี ตลอดถึงการอนุรักษ์ และสร้างจิตสำนึกทางด้านการอนุรักษ์ และเห็นคุณค่าของโบราณสถานให้เกิดแก่นักศึกษาควบคู่ไปด้วย
3. ถ้าหากยังมีความจำเป็นต้องฝึกภาคสนาม โดยการต้องฝึกในแหล่งโบราณคดีที่มีโบราณสถานตั้งอยู่ จะต้องเน้นในเรื่องความรับผิดชอบ และความรู้สึกหวงแหนสมบัติส่วนรวมของชาติอย่างจริงจัง การฝึกขุดแต่งควรจะได้มีการวางแผนอย่างรอบคอบ และมีความต่อเนื่องโดยขุดและแต่งให้เสร็จไปในคราวเดียวกัน
4. การร่วมมือระหว่างสองหน่วยงาน คือ คณะโบราณคดี และโครงการอุทยานประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยา ซึ่งมีภาระหน้าที่ร่วมกันควรจะได้มีการติดตามผล เพื่อรักษาเงื่อนไขที่ตกลงกันไว้ เพราะถ้าขาดความชัดเจน ก็จะเป็นปัญหาอย่างที่ปรากฏอยู่ที่วัดสังขแท้นี้
โบราณสถานในกรุงศรีอยุธยานั้น ได้ถูกขุดค้นทำให้เกิดความเสียหายและพังทลายไปเป็นจำนวนมาก จากพวกมิจฉาชีพที่ค้นหาของมีค่า สำหรับการขุดแต่งที่วัดสังขแท้นี้ เป็นอีกกรณีหนึ่ง ที่สร้างความเสียหายให้แก่โบราณสถานของชาติ ซึ่งแทบไม่น่าเชื่อเลยว่า เป็นฝีมือของนักวิชาการที่ศึกษาเรื่องนี้โดยตรง
หนังสืออ้างอิง

รัศมี ชูทรงเดช. “การขุดแต่งแหล่งโบราณคดีวัดสังขแท้” ใน วารสารเมืองโบราณ. 1(17) มกราคา – มีนาคม 2534.

Share on Facebook

บทนำ
วัดสิงหารามเป็นวัดโบราณเก่าแก่วัดหนึ่งในเกาะเมืองพระนครศรีอยุธยา ตั้งอยู่ภายในบริเวณสถาบันราชภัฏพระนครศรีอยุธยา ตำบลประตูชัย อำเภอพระนครศรีอยุธยา จังหวัดพระนครศรีอยุธยา โดยตั้งอยู่ด้านทิศตะวันตกของสถาบันฯ ติดกับคลองฉะไกรน้อย ใกล้กับ วัดบรมพุทธาราม ซึ่งอยู่ภายในสถาบัน เช่นกัน บริเวณที่ตั้งวัดนี้แต่เดิมเรียกว่า ตำบลป่าตอง เป็นนิวาสสถานเดิมของพระเพทราชา (พ.ศ. 2231 – 2246) พระมหากษัตริย์ลำดับที่ 28 แห่งกรุงศรีอยุธยา ปฐมกษัตริย์ราชวงศ์บ้านพลูหลวง วัดนี้ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานของชาติ โดยประกาศในราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ 58 ตอนที่ 16 วันที่ 18 มีนาคม พ.ศ. 2484

ประวัติความเป็นมา
วัดสิงหารามนี้ไม่มีหลักฐานว่าสร้างขึ้นตั้งแต่เมื่อใด และมีการปฏิสังขรณ์หรือไม่ แต่ชื่อและตำแหน่งของวัดปรากฏอยู่ในแผนที่ของพระยาโบราณราชธานินทร์ สมุหเทศาภิบาลมณฑลกรุงเก่า ซึ่งเขียนขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2496 แต่ไม่มีคำอธิบายรายละเอียดแต่อย่างใด
ในปี พ.ศ. 2499 กรมศิลปากรได้ทำการขุดแต่งโบราณสถาน วัดบรมพุทธาราม แผนกสำรวจ กองโบราณคดี ได้สำรวจทำผังวัดบรมพุทธารามและเนื่องจากวัดสิงหารามตั้งอยู่ใกล้เคียงกัน จึงได้ผนวกผังของวัดสิงหารามเข้าไว้ในผังของวัดบรมพุทธารามด้วย ซึ่งปรากฏสิ่งสำคัญตามผัง

( แผนผังที่ 1 ) ดังนี้
หมายเลข 1 กำแพงก่ออิฐถือปูนล้อมรอบพระวิหารและเจดีย์ กว้าง 17.00 เมตร ยาว 52.40 เมตร มีประตูกำแพงแก้วด้านละ 1 ประตู รวม 4 ประตู ตัวกำแพงพังหมดไปแล้ว
หมายเลข 2 วิหารหันหน้าไปทางทิศตะวันตกกว้าง 11.60 เมตร ยาว 22.00 เมตร มีประตูด้านหน้า 2 ประตู กว้าง 1.60 เมตร สูง 2.80 เมตร ผังวิหารหนา 59 ซ.ม. มีช่องลมที่ผนังวิหารด้านทิศเหนือและด้านทิศใต้ ด้านละ 20 ช่อง คล้ายช่องลมวิหารวัดมหาธาตุ ช่องลมกว้างช่องละ 16 ซ.ม.
หมายเลข 3 เสาวิหาร เป็นเสาอิฐแปดเหลี่ยม เส้นผ่าศูนย์กลาง 73 ซ.ม. มีรวม 6 ต้น
หมายเลข 4 ฐานอิฐที่ประดิษฐานพระพุทธรูปศิลาทราย สมัยอยุธยาวัดจากยอดพระเกตุถึงพระศอสูง 80 ซ.ม.
หมายเลข 5 พระเจดีย์ก่ออิฐเส้นผ่าศูนย์กลางกว้าง 8.00 เมตร รวม 2 องค์ เรียงกันอยู่ด้านหลังพระวิหาร
หมายเลข 6 กำแพงพระอุโบสถ อยู่ทางทิศตะวันออก ห่างจากพระวิหาร 29 เมตร กำแพงกว้าง 15.40 เมตร ยาว 30.00 เมตร
หมายเลข 7 พระอุโบสถกว้าง 11.00 เมตร ยาว 24.40 เมตร เหลือแต่รากฐานพระอุโบสถเท่านั้น และยังไม่ได้ทำการขุดแต่ง
หมายเลข 8 พระปรางค์ก่ออิฐกว้าง ยาวด้านละ 6 เมตร ห่างจากวิหารราว 24 เมตร
หมายเลข 9 วิหารน้องกว้าง 3 เมตร ยาว 6 เมตร สูง 4 เมตร และอยู่ห่างจากกำแพงพระวิหาร 27.40 เมตร ( บรรจบ เที่ยมทัด. 2511 : 64 )
ปัจจุบัน วัดสิงหารามมีสภาพเป็นวัดร้าง สิ่งก่อสร้างที่เคยปรากฏในการสำรวจเมื่อปี พ.ศ. 2499 นั้น บางส่วนยังคงมีสภาพดีอยู่เช่นเดิม แต่บางส่วนได้สูญหายหรือถูกทำลายไป เช่น โบราณสถานหมายเลข 4 ที่ให้รายละเอียดไว้ว่า “ ฐานที่ประดิษฐานพระพุทธรูปหินทราย สมัยอยุธยาวัดจากพระเกตุถึงพระศอ สูง 80 ซ.ม.” นั้น เข้าใจว่าคงหมายถึงองค์พระพุทธรูปสิลาทรายปัจจุบันไม่เหลืออยู่ให้เห็น ซึ่งอาจจะสูญหายหรือถูกขนย้ายไปเก็บไว้ที่อื่นก็ได้ และโบราณสถานหมายเลข 6 และ 7 อันได้แก่กำแพงพระอุโบสถและพระอุโบสถ ว่งตั้งอยู่ทางด้านทิศตะวันออกของพระวิหารนั้นได้ถูกเกลื่อนทำเป็นสนามกีฬาของสถาบันราชภัฏพระนครศรีอยุธยาไปนานแล้ว

รูปแบบศิลปกรรม
จากการสำรวจศึกษาเพื่อเก็บข้อมูลเมื่อเดือน กรกฏาคม 2538 และได้ทำผังขึ้นใหม่เพื่อให้เป็น ปัจจุบันมีสิ่งสำคัญตามผัง ( แผนผังที่ 2 ) ดังนี้
หมายเลข 1 ฐานพระวิหาร หรือฐานไพที มีผังเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า ทำเป็นฐานบัวลูกแก้วอกไก่ กว้างประมาณ 12.00 เมตร ยาวประมาณ 38.00 เมตร สูงประมาณ 1.00 เมตร ที่ขอบฐานมีร่องรอยการก่ออิฐทำบันไดทางขึ้นลง พบทางด้านทิศตะวันตก ซึ่งเป็นด้านหน้าของพระวิหาร 2 บันได กว้าง 1.50 เมตร ส่วนทางด้านทิศตะวันออกที่ติดกับถนนลูกรังริมสนามกีฬา ฐานพังทะลายไม่สามารถตรวจสอบได้และมีแถวต้นสนปลูกล้ำเข้ามาบนส่วนฐาน ส่วนด้านทิศเหนือมีแนวอิฐก่อล้ำออกมาจากส่วนฐาน แต่บอกไม่ได้ว่าเป็นบนไดหรืออะไรแน่ และทางด้านทิศใต้มีเศษเสาปูนหักชำรุดถูกนำมาทิ้งกองทับถมบางส่วนของฐานไว้ ไม่สามารถเห็นตำแหน่งบริเวณตรงข้ามกับแนวอิฐที่ก่อล้ำออกไปจากฐานทางด้านทิศเหนือ จึงทำให้ไม่สามารถศึกษาอะไรได้ ขอบฐานไพทีด้านทิศตะวันออกเฉียงใต้นี้ พบส่วนยอดเจดีย์ที่หักพังลงมา เป็นส่วนของบัลลังก์ และส่วนปล้องไฉน นอกจากนั้น ฐานไพทียังใช้เป็นฐานของเจดีย์ 2 องค์อยู่ทางด้านหลังของพระวิหารด้วย
หมายเลข 2 พระวิหาร มีผังเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า ขนาด 6 ห้อง กว้าง 11.60 เมตร ยาว 22.00 เมตร ฐานพระวิหารทำเป็นฐานบัวลูกแก้วอกไก่ หันหน้าไปทางทิศตะวันตกสู่คลองฉะไกรน้อย พระวิหารนั้นเหลืออยู่แต่เพียงฝาผนังด้านข้างทั้งสองด้าน ส่วนผนังหุ้มกลองด้านหน้าและผนังหุ้มกลองด้านหลัง ทะลายลงเหลือแต่เพียงส่วนฐานส่วนที่เป็นโครงหลังคาไม่เหลืออยู่เลย ผนังหุ้มกลองด้านหน้ามีช่องประตูทางเข้า 3 ประตู ประตูกลาง ซึ่งเป็นประตูปรานนั้น กว้าง 1.70 เมตร ทำเป็นมุขยื่นออกมา ไม่สามารถบอกส่วนสูงได้ ประตูรอง 2 ประตู กว้าง 1.60 เมตร ไม่สามารถบอกส่วนสูงได้ กรอบประตูทำเป็นชุดฐานสิงห์ ยังเหลือลวดลายปูนปั้นประดับอยู่เล็กน้อย ส่วนประตูทางหลังพระวิหารมี 2 ประตู กว้างประมาณ 1.60 เมตร ไม่สามารถบอกส่วนสูงได้เช่นกัน ตั้งอยู่แนวทิศตะวันออก / ทิศตะวันตก กับประตูด้านหน้า และคงจะประดับตกแต่งเช่นเดียวกัน
ผนังพระวิหารก่ออิฐถือปูน หนา 0.59 เมตร ผนังทำช่องหน้าต่างด้านละ 4 ห้อง เว้นแต่ห้องแรกและห้องสุดท้ายทำเป็นผนังทึบ หน้าต่างทำลายแบบซี่ลุกกรง 4 แถว ซี่ลูกกรงกว้าง .35 เมตร สูง 2.00 เมตร ช่องว่างกว้าง 0.16 เมตร ภายในพระวิหารมีเสาแปดเหลี่ยมก่ออิฐถือปูน 2 แถว จำนวน 10 ฐาน เส้นผ่าศูนย์กลาง 0.73 เมตร ฐานเสาทำเป็นฐานบัวแปดเหลี่ยม
ภายในพระวิหารมีฐานชุกชีก่ออิฐถือปูน มีผังเป็นรูปสี่เหลี่ยมย่อมุมไม้สิบสอง ทำเป็นฐานบัวขนาด 4.00 เมตร สูงประมาณ 1.20 เมตร เนื่องจากฐานชุกชีมีขนาดกว้างมากกว่าห้องช่วงเสา ฐานชุกชีจึงต้องก่ออิฐล้อมเสาทั้งสี่ต้น ทำให้เห็นเสาตั้งอยู่บนฐานชุกชี
พื้นพระวิหารปูด้วยกระเบื้องดินเผาเนื้อละเอียด รูปสี่เหลี่ยมจตุรส ขนาด 0.37 เมตร หนา
0.03 เมตร
ภายในพระวิหารพบชิ้นส่วนพระพุทธรูปหินทรายสีเทาหลายชิ้น เช่น ส่วนพระโสณิ
(ตะโพก) พระอุระ พระกร เป็นต้น แต่ไม่พบพระเศียร
ด้านหลังพระวิหารมีฐานเสาสี่เหลี่ยมมุมไม้สิบสอง จำนวน 4 ฐาน มีขนาด .80 เมตร บริเวณนี้ได้พบใบเสมาจำนวน 2 ใบ มีสภาพชำรุดมาก ทำด้วยหินชนวน แต่ไม่สามารถบอก รายละเอียดได้นอกจากนั้นยังพบเศษกระเบื้องเชิงชาย จำนวน 2 ชิ้น
ชิ้นที่ 1 เป็นกระเบื้องเชิงชายดินเผาไม่เคลือบ สภาพชำรุด ส่วนปลายหักหายไป ขนาดที่เหลืออยู่กว้าง .15 เมตร สูง .10 เมตร ทำเป็นลายกระหนกประกอบลายพุ่ม ในกรอบสามเหลี่ยมทรงซุ้มเรือนแก้ว
ชิ้นที่ 2 เป็นกระเบื้องเชิงชายดินเผาไม่เคลือบ เช่นกัน สภาพชำรุด ส่วนปลายหักหายไป ส่วนที่เหลืออยู่มีขนาดกว้าง .13 เมตร สูง .12 เมตร ทำเป็นลายดอกบัวที่คลี่คลายออกเป็นลายกระหนก บรรจุในกรอบสามเหลี่ยมทรงซุ้มเรือนแก้ว
หมายเลข 3 พระเจดีย์ ด้านหลงพระวิหาร บนฐานไพทีเดียวกับพระวิหาร มีเจดีย์ทรงลังกา จำนวน 2 องค์ เจดีย์ดังกล่าวเหลือแต่ส่วนฐานและส่วนองค์ระฆัง ส่วนบัลลังก์และส่วนยอดของเจดีย์องค์ใดองค์หนึ่งตกลงอยู่ที่พื้น เจดีย์ทั้งสององค์มีลักษณะคล้ายคลึงกัน มีขนาดเส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ 8 เมตร มีรายละเอียด ดังนี้
เจดีย์หมายเลข 3.1

เจดีย์ฐานกลม ฐานเจดีย์ทำเป็นฐานเชียงกลมซ้อนกัน 3 ชั้น ลดหลั่นกันขึ้นไป เหนือฐานเชียงทำชั้นฐานบัว จากส่วนที่เหลืออยู่ไม่สามารถตรวจสอบได้ว่าทำกี่ชั้น เหนือฐานขึ้นไปเป็นองค์ระฆังถัดจากองค์ระฆังเหลือส่วนที่เป็นบัลลังก์อยู่เล็กน้อย มีความสูงประมาณ 10.00 เมตร
เจดีย์หมายเลข 3.2

เป็นเจดีย์ฐานกลมเช่นเดียวกับเจดีย์หมายเลข 3.1 แต่องค์ระฆังใหญ่และเตี้ยกว่า มีเหลืออยู่เพียงครึ่งองค์มีความสูงประมาณ 8.00 เมตร
หมายเลข 4 ปรางค์ มีผังเป็นรูปสี่เหลี่ยมจตุรัส กว้างด้านละ 6 เมตร ก่อด้วยอิฐยังเหลือผนังเรือนธาตุทางมุมด้านทิศตะวันออกเฉียงใต้บ้างเล็กน้อย แต่ส่วนใหญ่ได้พังทะลายลงมากองอยู่ที่พื้น
หมายเลข 5 วิหารน้อย มีผังเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า กว้าง 3 เมตร ยาว 6 เมตร สูง 4 เมตร ผนังก่ออิฐหนา .55 เมตร ส่วนหลังคาพังทะลายลงแล้วเหลือส่วนจั่ว ด้านหน้าซึ่งหันไปทางทศตะวันออก มีประตูทางเข้า 1 ประตู กว้าง .80 เมตร สูง 2.00 เมตร ภายในมีฐานสี่เหลี่ยมก่อปูนกว้าง .75 เมตร ยาว 1.10 เมตร สูง .08 เมตร มีชิ้นส่วนพระพุทธรูปหินทรายตั้งอยู่ 3 ชิ้น รอบ ๆ อาคารพบกระเบื้องมอญขนาดกว้าง .11 เมตร ยาว .22 เมตร หนา .05 เมตรเป็นจำนวนมาก

บทวิเคราะห์
การสำรวจศึกษาโบราณสถานวัดสิงหารามในส่วนที่ยังเหลืออยู่ พบว่าวัดสิงหารามเป็นโบราณสถานที่เก่าแก่และมีความสำคญในอดีตอีกแห่งหนึ่งของจังหวัดพระนครศรีอยุธยา แต่ปัจจุบันโบราณสถานแห่งนี้ถูกปล่อยปละละเลยยังไม่ได้รับการขดแต่งตามหลักวิชาการและเหลือหลักฐานให้ศึกษาได้ไม่มากนัก จากการศึกษาครั้งนี้ได้ข้อค้นพบบางประการ ดังนี้

1. รูปแบบศิลปกรรม
   1. พระวิหารมีรูปแบบโครงสร้างที่ใช้เสาสองแถว รับน้ำหนักโครงสร้างหลังคา และใช้ผนังรองรับน้ำหนักชายคาแทนคันทวยหรือค้ำยันและการทำช่องหน้าต่างเป็นลายลูกกรง มีรูปแบบเช่นเดียวกับพระวิหารในวัดพระศรีสรรเพชญ์ จ. พระนครศรีอยุธยา ซึ่งสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถทรงยกที่พระราชมณเฑียรให้เป็นพุทธาวาส เมื่อปี พ.ศ. 1991
   2. พระวิหารซึ่งตั้งอยู่บนฐานไพที มีกำแพงแก้วล้อมรอบมีช่องบันไดขึ้น – ลง มีรูปแบบเช่นเดียวกับพระอุโบสถวัดหน้าพระเมรุ จ. พระนครศรีอยุธยา ซึ่งสร้างขึ้นในปี พ.ศ. 2047 ในสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2
   3. เจดีย์ทรงลังกา 2 องค์ที่ตั้งอยู่บนฐานไพทีหลังพระวิหาร ก่ออิฐไม่สอปูน ซึ่งการก่ออิฐเช่นนี้เป็นลักษณะการก่ออิฐสมัยอยุธยาในยุคแรก ๆ
   4. ภายในพระวิหาร พบชิ้นส่วนของพระพุทธรูปขนาดใหญ่แกะสลักด้วยหินทรายจำนวนหลายชิ้น ซึ่งการสร้างพระพุทธรูปด้วยหินทรายนั้น เป็นที่นิยมกันในสมัยอยุธยายุคแรก ๆ เช่นกัน
   5. จากรูปแบบศิลปกรรมที่กล่าวมา อาจสันนิษฐานได้ว่า วัดสิงหารามสร้างขึ้นก่อน วัดบรมพุทธาราม หรือก่อน พ.ศ. 2226 ซึ่งเป็นปีที่พระเพทราชาโปรดให้สร้างวัดบรมพุทธาราม
2. จากหลักฐานที่ยังเหลืออยู่ เช่น การประดับลายลวดบัวลูกแก้วอกไก่ที่ฐานพระวิหาร การประดับฐานสิงห์ที่กรอบประตูทางเข้า การประดับลายบัวที่เสาอิง มีรูปแบบเช่นเดียวกับวัดบรมพุทธาราม ซึ่งบูรณะในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ และขนาดของกระเบื้องปูพื้นพระวิหาร มีลักษณะเช่นเดียวกับกระเบื้องปูพื้นพระอุโบสถวัดกุฏีดาว ซึ่งบูรณะโดยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศเช่นกัน ทำให้อาจสันนิษฐานได้ว่าวัดสิงหารามนี้คงจะได้มีการบูรณะปฏิสังขรณ์ในปี พ.ศ. 2269 สมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ โดยบูรณะไปพร้อมกับวัดบรมพุทธาราม ซึ่งตั้งอยู่ใกล้เคียงกัน
3. วัดสิงหารามนี้คงเป็นวัดขนาดใหญ่ เพราะมีอาณาบริเวณกว้างขวาง ทั้งนี้เนื่องจากสิ่งก่อสร้างที่ปรากฏตามผังตั้งอยู่ห่างกันมาก เช่น พระปรางค์ ( หมายเลข 4 ) อยู่ห่างจากวิหารไปทางทิศเหนือถึง 24.00 เมตร และพระวิหารน้อย ( หมายเลข 5 ) ตั้งอยู่ห่างจากพระวิหารไปทางทิศใต้ถึง 27.40 เมตร นอกจากนั้นพระอุโบสถซึ่งไม่เหลืออยู่ให้เห็นในปัจจุบัน แต่ปรากฏอยู่ผังเดิมอยู่ห่างจากวิหารไปทางทิศตะวันออกถึง 29.00 เมตร บริเวณเนื้อที่ว่างเหล่านี้ แต่เดิมคงจะมีสิ่งก่อสร้างอื่น ๆ แต่คงจะพังทะลายสูญหายไปนานแล้ว
4. เนื่องจากบริเวณตำบลป่าตอง เป็นนิวาสสถานเดิมของสมเด็จพระเพทราชา ดังนั้นก่อนที่พระเพทราชาจะขึ้นครองราชและสร้างวัดบรมพุทธารามนั้น วัดสิงหารามซึ่งมีอยู่ก่อนจะต้องเป็นวัดที่สำคัญอย่างแน่นอน

บทสรุป
จากหลักฐานเท่าที่ศึกษาและข้อค้นพบ พอจะเป็นเครื่องชี้และยืนยันได้ว่า วัดสิงหารามเป็นวัดที่มีความสำคัญและทรงคุณค่ายิ่งทั้งทางศิลปะ โบราณคดี และประวัติศาสตร์อีกวัดหนึ่งในเกาะเมืองพระนครศรีอยุธยา เป็นวัดที่เก่าแก่อาจมีอายุถึงสมัยอยุธยาตอนกลางถึงตอนต้นควรที่จะได้ช่วยกันดูแลรักษา และอนุรักษ์ไว้เป็นอย่างดีทั้งหน่วยงานที่รับผิดชอบโดยตรง อันได้แก่ กรมศิลปากร และเจ้าของสถานที่ที่โบราณสถานแห่งที่ตั้งอยู่ อันได้แก่สถาบันราชภัฏพระนครศรีอยุธยา และประชาชนทั่วไป ทั้งนี้เพื่อให้มรดกอันล้ำค่านี้เหลือไว้ให้ลูกหลานของเราได้ชื่นชมและเพื่อประโยชน์ในการศึกษาค้นคว้าต่อไป

หนังสืออ้างอิง

เฉลิม สุขเกษม. “กรุงศรีอยุธยา” อธิบายแผนที่พระนครศรีอยุธยากับคำวินิจฉัยของพระยาโบราณ
ราชธานินทร์ เรื่องศิลปและภูมิสถานอยุธยาและจังหวัดพิจิตร. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์
สามมิตร, 2514.
บรรจบ เทียมทัด. “วัดบรมพุทธารามและวัดสิงหาราม” พระราชวังและโบราณสถานในจังหวัด พระนครศรีอยุธยา. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์สำนักนายกรัฐมนตรี, 2511.
บริบาลบุรีภัณฑ์, หลวง. “วัดพระศรีสรรเพชญ์” พระราชวังและโบราณสถานในจังหวัดพระนครศรีอยุธยา. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์สำนักนายกรัฐมนตรี, 2511.
. เรื่องโบราณคดี. กรุงเทพฯ : สำนักราชเลขาธิการ, 2531.
ประชุมพงศาวดาร เล่มที่ 39 (ภาคที่ 64) พงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม)
กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์คุรุสภา, 2512.
ศิลปากร, กรม. แผนแม่บทนครประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยา. กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์
สมาพันธ์, 2533.
. พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับสมเด็จพระพนรัตน์วัดพระเชตุพน. กรุงเทพฯ :
คลังวิทยา, 2514.

Share on Facebook