เรียน ท่านวิสุทธ์ ด้วยความนับถือ
ตามที่ท่านกล่าวว่าพยายามหลีกเลี่ยงที่จะกำหนดอายุโบราณวัตถุสถานเขมรในประเทศไทยด้วยตัวท่านเอง แต่อาศัยการกล่าวอ้างถึงการกำหนดอายุโบราณวัตถุสถานเขมร ฯ จากบทความของผู้อื่น (โดยเฉพาะเรื่องนี้คือ ปราสาทศีขรภูมิ) อย่างน้อยนั่นก็แสดงว่า ท่านได้คัดเลือก เชื่อถือและมั่นใจว่าถูกต้อง เอามาลงเป็นบทความของท่าน ฉะนั้นถ้าท่านจะขอความเป็นธรรมสำหรับตัวท่าน ดูจะไม่เป็นการ”ดูถูก”บทความของผู้ที่ท่านคัดลอกเอามา หรือครับ ?
อีกอย่างครับ ผมไม่ได้มุ่งหมายให้ท่านเปรียบเทียบทับหลังอย่างที่ท่านเข้าใจ แต่ผมหมายถึงทับหลังที่มีลักษณะที่มี พระศิวนาฏราช มีพระวิษณุ มีพระพรหม มีพระคเณศ มีพระนางอุมา ฯ ไม่ได้มีแผ่นเดียวในประเทศไทย ผมต้องการให้ผู้อ่านทั่วไปทราบว่านอกจากแผ่นที่ปราสาทศีขรภูมิแล้ว ก็ยังมีที่อื่นๆอีก จะได้ไม่คิดว่ามีแผ่นเดียว ซึ่งท่านก็บอกมาว่าถ้าจะคิดอย่างนั้นก็เป็นเรื่องสุดวิสัย แสดงว่าท่านก็มีเจตนาอยู่บ้าง ?? ซึ่งไม่น่าจะได้เห็นท่านกล่าวแบบนี้เลยนะครับ

ตามที่ท่านกล่าวถึง ศ.ฟิลิปป์….. กับนาง G.de………… ซึ่งศึกษากำหนดอายุจากการศึกษาวิวัฒนาการลวดลาย โดยเฉพาะประเทศเขมร แต่ศึกษาไม่ทั่วถึง ไม่ครอบคลุมหลายๆประเทศ จึงปรากฎแต่ศิลปะบาปวน นครวัด ฯ ไม่มีศิลปเขมรสมัยพนมรุ้ง หรือสมัยพิมาย แต่อย่างใด นั้น
ผมก็ไม่เห็นนักวิชาการด้านโบราณคดีท่านใด “กล้า”คิดเรียกศิลปเขมรที่เป็นชื่อปราสาทในประเทศไทยสักที่ มีไหมที่จะเรียกว่า ศิลปะเขาน้อย ศิลปภูมิโปน ศิลปพนมวัน ศิลปะเมืองแขก ศิลปะหมื่นชัย ศิลปะบ้านใหม่ไทยเจริญ ศิลปเมืองต่ำ ศิลปพิมาย ศิลปะพนมรุ้ง ศิลปตาเมือน หรือ ฯลฯ สักท่านหนึ่ง
แต่ ในหนังสือ ปราสาทหินและทับหลัง ของโครงการสืบสานมรดกวัฒนธรรมไทย ซึ่งพิมพ์เมื่อปี 2552 หน้า 63-67 ได้กล่าวถึง ท่าน 2 ท่าน ที่มีนามข้างต้นนั้น รวมทั้งจุดประสงค์ของการศึกษาวิวัฒนาการของลวดลาย ร่วมกับนักอ่าน”จารึก” ท่านหนึ่ง(ไม่อยากเอ่ยชื่อ)ทำการศึกษาควบคู่กันไป จนได้”ตาราง”เปรียบเทียบศิลปะเขมรในประเทศกัมพูชา และศิลปะร่วมแบบเขมรในประเทศไทย ในหน้าที่ 94-95

จริงอยู่ที่น่าจะมี “ศิลปะพิมาย” มาคั่นกลางระหว่าง ศิลปะบาปวน กับ ศิลปะนครวัด เพราะปราสาทพิมายสร้างก่อน ปราสาทนครวัด เล็กน้อย และปรางค์ประธานของปราสาทนครวัดก็เลียนแบบ ปรางค์ของพิมาย แต่กลับบอกว่า ปราสาทพิมาย เป็นศิลปะนครวัด ?? ที่เป็นเช่นนี้อาจเป็นเพราะ ปราสาทพิมาย ไม่ได้มีอะไรโดดเด่น จนถือเป็นตัวอย่างได้ นักวิชาการอาจไม่ได้คำนึงว่าอะไรมาก่อนมาหลัง เอาแต่จุดเด่นเป็นที่ตั้งในกรณีที่ช่วงเวลาไม่ต่างกันมากนัก

เช่นเดียวกับศิลปะพระวิหาร ทำไมไม่เคยมีในตำรา ก็เพราะความโดดเด่นในศิลปะ ไม่ชัดเจน มีศิลปะโน้น ศิลปะนี้ ปนอยู่หลายแห่งเกินไป จนไม่มีเอกลักษณ์ตัวเอง

ถ้าท่านวิสุทธ์ ต้องการให้มีศิลปะที่เรียกเป็นปราสาทของไทย ก็ลองเป็นกระบอกเสียงดูสิครับ ผมจะช่วยอีกคนหนึ่ง ล่ะกัน

ครับผม

และที่บอกกันว่าปราสาทระแงงอยู่ในสมัยนครวัดนั้น น่าจะคลาดเคลื่อน ผมว่าน่าจะเป็นสมัยที่ต่อกันระหว่างสมัยบาปวน และนครวัดมากกว่า (สมัยบาปวนตอนปลาย – สมัยนครวัดตอนต้น)เพราะเหตุอะไร จะแจงให้ทราบต่อไปเป็นฉากๆ แต่ตอนนี้ก็ลองอ่านบทความนี้ดูก่อนครับ

ในสมัยบาปวน นั้น จะมีกษัตริย์ปกครองอยู่ 2 วงศ์

วงศ์ที่1 จะตรงกับสมัยพระเจ้าอุทัยทิตยวรมันท่ 2 (พ.ศ.1593-1609 = 16ปี) และ สมัยพระเจ้าหรรษาวรมันที่ 3 (พ.ศ.1609-1623 = 14 ปี) ซึ่งเป็นพี่น้องกัน รวมวงศ์แรก มีระยะเวลาประมาณ 30 ปี

วงศ์ที่2 จะตรงกับสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 6 (พ.ศ.1623-1650 = 27 ปี) และสมัยพระเจ้าธรณินทรวรมันที่ 1 (พ.ศ.1650 – 1656 = 6 ปี) ซึ่งเป็นพี่น้องกัน รวมวงศ์ที่ 2 มีระยะเวลาประมาณ 33 ปี

จากการศึกษาการแต่งกายสมัยบาปวน จะมีลักษณะดังนี้
สมัยวงศ์ที่ 1
บรุษ – จะนุ่งโจงกระเบนสั้น จีบเป็นริ้ว มีผ้าชายพกต้นขาซ้าย ขอบเอวจะเว้าลงมามากลึกถึงหน้าท้อง ข้างหลัง ขอบจะสูงขึ้นถึงกลางหลัง ผมจะเกล้ารัดขึ้นไป ไม่มีกระบังหน้า ไม่มีตุ้มหู ไม่มีสร้อยคอ
สตรี – จะนุ่งผ้าเป็นริ้ว มีชายหางปลายาวถึงชายผ้าถุง และมีเข็มขัด ไม่มีขอบผ้าห้อยลงมาที่หน้าท้อง ผมจะเกล้ารัดขึ้นไป ไม่มีกระบังหน้า ไม่มีตุ้มหู ไม่มีสร้อยคอ

สมัยวงศ์ที่2
บรุษ – จะนุ่งโจงกระเบนสั้น อาจไม่มีริ้ว หรือมีก็ได้ ขอบเอวไม่เว้าลงมามาก มีชายสมอเรืออันเดียวยาวถึงชายขากางเกง ไม่มีตุ้มหู ผมอาจเกล้ารัดขึนไป และบางครั้งอาจพบว่าเริ่มมีการสวมกระบังหน้าอยู่บ้าง
สตรี – ฟ้านุ่งมีขอบผ้าย้อนห้อยออกมา มีชายหางปลายาวถึงชายผ้าถุง ไม่มีตุ้มหู ไม่มีสร้อยคอ มีทั้งเกล้าผม แลเริ่มใส่กระบังหน้ามีดอกไม้ตรงกลางดอกเดียว แต่บางครั้งจะสวมกระบังที่เป็นกระบอกอยู่ข้างบน

แบบสมัยวงศ์ที่ 1 จะพบได้จากปราสาทบาปวนในเขมร
แบบสมัยวงศ์ที่ 2 จะพบได้จากปราสาทพิมาย ปราสาทเมืองต่ำ ปราสาทตาเมือนทม ปราสาทวัดภู (ลาว) ปราสาทเจ้าสายเทวดา (เขมร) ปราสาทธรรมานันท์ (เขมร) ปราสาทเบงมีเลีย -บาวส่วน (เขมร) เป็นต้น

สำหรับปราสาทศีขรภูมิ ถ้าเราดูจากการแต่งการของนางอัปสรา ก็จะเห็นว่า นุ่งผ้ามีชายผ้าขอบย้อนออกมาที่หน้าท้อง มีชายหางปลายาว แต่ที่สำคัญคือเริ่มมีสร้อยคอ มีตุ้มหู สวมกระบังหน้าซึ่งมีดอกไม้ดอกเดียวตรงกลาง

ส่วนปราสาทนครวัด ที่ผมเคยไปเที่ยว นางอัปสราจะไม่มีขอบผ้าย้อนออกมา เริ่มมีพู่ห้อย ไม่มีชายหางปลายาว มีตุ้มหู มีสร้อยคอ สวมกระบังหน้าที่มีดอกไม้ 3 ดอก แต่บางนางก็มัดๆผมม้วนขึ้นไปเท่านั้น

จะเห็นได้ว่าวิวัฒนาการการแต่งกาย ก็จะเป็นไปตามความนิยมของแต่ละสมัยของผู้ครองเมือง ปราสาทศีขรภูมิ อาจมีวิวัฒนาการมาก่อนที่จะสร้างปราสาทนครวัด ซึ่งเราอาจจะเรียกว่าเป็นสมัยบาปวนตอนปลายก็ได้

นับถือครับ
อภิชาติ